Kryterium podmiotowe w pomocy społecznej
Kryterium podmiotowe w pomocy społecznej – narzędzie prawne określające krąg osób uprawnionych do korzystania ze wsparcia pomocy społecznej. W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pomoc społeczna miała charakter ściśle selektywny, a świadczenia przysługiwały przede wszystkim osobom w wieku emerytalnym oraz inwalidom I i II grupy, pod warunkiem że osoby te nie pracowały, nie posiadały uprawnień do emerytury lub renty oraz nie dysponowały żadnymi środkami utrzymania. Pomoc obejmowała również osoby znajdujące się przejściowo w wyjątkowo trudnych warunkach materialnych, np. utrata jedynego żywiciela rodziny, trwające postępowanie emerytalne lub rentowe bądź ciężka choroba uniemożliwiająca samodzielne funkcjonowanie. Istotna zmiana w tym zakresie nastąpiła wraz z uchwaleniem ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, która znacząco poszerzyła krąg osób objętych wsparciem. Ustawa ta przyjęła zasadę, zgodnie z którą pomoc państwa przysługiwała osobom i rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej, której nie były w stanie przezwyciężyć samodzielnie, wykorzystując własne zasoby, uprawnienia i możliwości. Pomocą społeczną objęto w szczególności osoby i rodziny dotknięte ubóstwem, bezrobociem, kryzysem bezdomności, niepełnosprawnością oraz długotrwałą lub ciężką chorobą. Do grup uprawnionych zaliczono również osoby wymagające ochrony macierzyństwa i wsparcia z tytułu wielodzietności, sieroty oraz dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej, a także osoby starsze, samotne i niesamodzielne. Kolejne rozszerzenie kryterium podmiotowego nastąpiło w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, która określiła pomoc społeczną nie tylko jako instrument zaspokajania niezbędnych potrzeb bytowych, lecz także jako narzędzie wspierania samodzielności życiowej, integracji społecznej oraz przeciwdziałania marginalizacji i wykluczeniu społecznemu. Ustawa ta objęła pomocą osoby i rodziny doświadczające szerokiego spektrum problemów społecznych i życiowych, podtrzymując wcześniejsze kategorie uprawnionych i jednocześnie je rozszerzając. Szczególną uwagę poświęcono osobom dotkniętym przemocą domową, uzależnieniami, kryzysami rodzinnymi, trudnościami w przystosowaniu do życia po odbyciu kary pozbawienia wolności oraz ofiarom sytuacji kryzysowych i klęsk żywiołowych. Do kręgu beneficjentów włączono także cudzoziemców wymagających wsparcia w procesie integracji po uzyskaniu ochrony międzynarodowej. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2023 z pomocy społecznej – głównie z powodu kryzysu ubóstwa – skorzystało niemal 1 275 tys. osób, co stanowiło ok. 3,4 % populacji Polski.
Źródła: Beneficjenci środowiskowej pomocy społecznej w 2023 roku, GUS, Warszawa 2024; M. Brenk, K. Chaczko, R. Pląsek, Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918-2018, Warszawa 2018; Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, Dz.U. 1990, nr 87, poz. 505 i 506; Ustawa dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz.U. 2024, poz. 1283; D. Zalewski, Opieka i pomoc społeczna. Dynamika instytucji, Warszawa 2004.
