Lubomirski Zdzisław

Lubomirski Zdzisław – ur. 4.04.1865 w Niżnym Nowogrodzie, zm. 31.07.1943 w Małej Wsi; prawnik, polityk, działacz społeczny i niepodległościowy. Syn Jana Tadeusza Lubomirskiego i Marii z Zamoyskich, którzy przebywali na zesłaniu po powstaniu styczniowym. Dzieciństwo spędził w Galicji, uczęszczał do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1883-1887 oraz na Uniwersytecie w Grazu. W 1893 przeniósł się Warszawy. Od 1904 wiceprezes, następnie od 1908 prezes Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności oraz kurator Instytutu Oftalmicznego. Członek Zarządu Towarzystwa Wpisów Szkolnych, współzałożyciel powstałego w 1905 stronnictwa Spójnia Narodowa. Wspierał finansowo działalność Towarzystwa Oświaty Narodowej oraz uczestniczył w zjazdach nauczycieli szkół ludowych. Przewodniczący wycieczki polskich działaczy społecznych do Pragi w 1908, przyjmował również Czechów odwiedzających Warszawę. 3.08.1914 został prezesem Sekcji Ogólnej Komitetu Obywatelskiego w Warszawie, członek Komitetu Narodowego Polskiego. W 1915 został prezesem Centralnego Komitetu Obywatelskiego oraz prezydentem Warszawy. Głównym przedmiotem jego działalności było prowadzenie akcji filantropijnych i humanitarnych oraz częściowe przywrócenie funkcji nieistniejącego rządu polskiego. 23.08.1915 Z. Lubomirski złożył wniosek o „wprowadzeniu obowiązkowego powszechnego nauczania”, którym miał się zająć Wydział Oświecenia. W 1916 przyczynił się do zakończenia strajków robotników oraz uspokojenia demonstracji głodowych w 1917. Prezes Komitetu Towarzystwa Popierania Pracy Społecznej, Polskiego Komitetu Pomocy Sanitarnej oraz Wydziału Tymczasowej Samopomocy Ziemian.  Członek Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej Tymczasowej Rady Stanu, 15.10.1917 powołany na członka Rady Regencyjnej. Inicjator orędzia Rady Regencyjnej z 7.10.1918 mówiącego o zapowiedzi utworzenia „niepodległego państwa obejmującego  wszystkie ziemie polskie z dostępem do morza”. Z chwilą abdykacji Rady 14.11.1918 zerwał z działalnością polityczną, do której wrócił w 1926 podczas przewrotu majowego. Wiceprezes Zarządu Głównego Polskiej Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej w latach 1928-1930, senator w latach 1928-1938. Prezes Naczelnej Rady Organizacji Ziemiańskich w latach 1931-1935. Podczas kampanii wrześniowej uczestniczył w pracach Komitetu Obywatelskiego kierowanego przez Stefana Starzyńskiego. 10.11.1942 uwięziony przez gestapo, zwolniony po 2 miesiącach.

Źródła: M. M. Drozdowski, A. Zahorski, Historia Warszawy, Warszawa 1975; K. Kasprowicz, Zdzisław Lubomirski – od prezydenta Warszawy do regenta w czasie Wielkiej Wojny, „Koło Historii” 2016, nr19; J. Pajewski, Lubomirski Zdzisław [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, Wrocław-Warszawa-Kraków 1973; Pamiętnik księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej (1914–1918), oprac. J. Pajewski, A. Kosicka-Pajewska, Poznań 1997.