Misje dworcowe do 1939 roku
Misje dworcowe do 1939 roku – forma działalności opiekuńczo-wychowawczo-interwencyjnej nastawiona na wsparcie osób podróżujących i zagrożonych procederem handlu ludźmi. Ich geneza sięga końca XIX wieku, lecz zasadniczy rozwój na ziemiach polskich przypadł na okres międzywojenny, gdy odrodzone państwo borykało się z nasilonym problemem bezdomności, włóczęgostwa, handlu ludźmi – zwłaszcza młodych kobiet – oraz wykorzystywania nieletnich, migrujących w poszukiwaniu pracy. Misje dworcowe realizowały zadania prewencyjne i interwencyjne obejmujące m.in. kontrolę ruchu nieletnich podróżnych, udzielanie informacji i wsparcia, czasowe schronienie, pomoc w kontaktach rodzinnych, kierowanie do placówek opiekuńczych czy przeciwdziałanie werbunkowi do prostytucji. Misje te prowadzone były przede wszystkim przez zgromadzenia zakonne (np. Zgromadzenie Sióstr św. Katarzyny, Albertynki, Felicjanki) oraz stowarzyszenia katolickie. Członkinie misji dyżurowały na peronach, w poczekalniach i przy kasach biletowych zwracając uwagę na dzieci i młodzież pozbawioną opieki oraz dorosłych znajdujących się w potencjalnym zagrożeniu. Informowały, pomagały, sprawdzały dokumenty, cel podróży i w razie potrzeby kierowały nieletnich do schronisk lub kontaktowały się z rodziną. W przypadku stwierdzenia zagrożenia, np. próby werbunku dziewcząt przez podejrzane osoby, wzywały policję. Działalność misji opierała się na współpracy z Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej (później Ministerstwem Opieki Społecznej), Ministerstwem Spraw Wewnętrznych oraz Polskimi Kolejami Państwowymi, które (w miarę możliwości) udostępniały pomieszczenia na terenie dworców lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Podstawą prawną tej działalności były m.in. przepisy w ustawie o opiece społecznej z 1923 mówiące o obowiązku opieki nad „dziećmi i młodzieżą, zwłaszcza zaniedbaną, opuszczoną oraz zagrożoną przez wpływy złego otoczenia”. Jedne z pierwszych działalności tego typu powstały w Poznaniu oraz Krakowie (jeszcze przed 1918). W połowie lat 20. uruchomiono taką placówkę na Dworcu Głównym w Warszawie, zaś na początkach lat 30. na warszawskim dworcu autobusowym. Od 1923 misje dworcowe były koordynowane i wspierane przez Polski Komitet Walki z Handlem Kobietami i Dziećmi. Misje prowadziły również działalność edukacyjną, rozdając broszury ostrzegające przed procederem handlu ludźmi i udzielając praktycznych porad podróżnym, zwłaszcza osobom przybywającym ze wsi do miasta. W okresie międzywojennym działało około 30 misji, przede wszystkim w dużych miastach.
Źródła: K. Chylak, Zwalczanie handlu żywym towarem w II Rzeczypospolitej. Społeczna działalność misji dworcowych na rzecz ochrony kobiet i dzieci, „Homo Politicus” 2011, vol. 1(6); P. Grata, P. Bielec-Cząstka, Misje dworcowe w byłej Galicji jako element opieki nad kobietą w podróży w Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Galicyjskie Drogi i Bezdroża. Studium infrastruktury, organizacji i kultury podróżowania, red. J. Kamińska-Kwak, Rzeszów 2013; B. Pasterski, Misje dworcowe [w:] Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XX wieku. Słownik historyczny, P. Grata red., Rzeszów 2025.
