Arciszewski Tomasz
Arciszewski Tomasz – ur. 14.11.1877 w Sierzchowach lub Gortatowicach, zm. 20.11.1955 w Londynie; polityk, działacz społeczny. Absolwent szkoły elementarnej w Lubani. Z zawodu ślusarz, organizator strajku w zakładach „W. Fitzner i K. Gamper”. Od 1895 działacz Polskiej Partii Socjalistycznej. Zaangażowany w sprawy robotników na terenie Zagłębia Dąbrowskiego, gdzie sam pracował w hucie. Działacz Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich w Londynie, współzałożyciel PPS w Zagłębiu. Od 1905 członek Organizacji Bojowej PPS, współorganizator zamachów na urzędników i oficerów rosyjskich na terenie Królestwa Polskiego, inicjator powstania chłopów w okolicach Łęczycy. Wielokrotnie aresztowany za swoją działalność polityczną. Od 1906 działał w PPS-Frakcja Rewolucyjna. Uczestnik i współorganizator akcji pod Bezdanami 26.09.1908. Podczas I wojny światowej służył w 1 pułku piechoty i I Brygadzie Legionów Polskich, twórca Lotnego Oddziału Wywiadowczego „Oddział Beków” oraz struktury Polskiej Organizacji Zbrojnej. Minister pracy i opieki społecznej Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego, następnie minister poczt i telegrafów w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. Organizator Komisji Centralnej Związków Zawodowych, pracownik Rady Departamentu Tymczasowej Rady Stanu. Podczas wojny polsko-bolszewickiej realizował akcje dywersyjne na tyłach wojsk wroga. Poseł na sejm w latach 1919-1922. Poparł zamach stanu z 1926. W 1919 utworzył Robotniczy Wydział Wychowania Dziecka i Opieki nad Nim, co było zalążkiem do utworzenia Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, którego był prezesem do 1939. Organizacja zajmowała się tworzeniem szkół i przedszkoli dla potrzebujących dzieci, a także organizowaniem kolonii letnich, akcji dożywiania i dostarczaniem opieki lekarskiej. Na Żoliborzu otworzył pierwsze w Polsce szkoły świeckie, inicjator budowy pensjonatu wypoczynkowego w Jastrzębiej Górze i Domu Ludowego w Dąbrowie Górniczej. W latach 1919-1934 radny miasta Warszawy. Jako parlamentarzysta walczył o prawa najsłabszych i ubogich, robotników, chłopów oraz bezrobotnych. Złożył 23 interpelacje w tym przedmiocie. Członek sejmowych komisji do spraw aprowizacji, miejskiej a także skarbowo-budżetowej, walki z drożyzną, wojskowej i opieki społecznej. Od 1928 szef warszawskich struktur PPS, kierownik Rady Samoobrony Robotniczej. Po wybuchu II wojny światowej został przewodniczącym Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność Równość Niepodległość. Od 1944 członek Rady Jedności Narodowej. 29.11.1944 został premierem rządu londyńskiego, odwołany ze stanowiska 26.04.1947. Do śmierci pozostał aktywnym politykiem. Był członkiem Rady Politycznej w Londynie (1949), Rady Trzech razem z Edwardem Raczyńskim i Władysławem Andersem (1954) oraz przewodniczącym Centralnego Komitetu Zagranicznego PPS.
Źródła: Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, W. Piasek, Warszawa 2023; Statut Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Warszawa 1927; W. Szczepański, Tomasz Arciszewski o swoich korzeniach pamiętał, https://eglos.pl/aktualnosci/item/38137-tomasz-arciszewski-o-swoich-korzeniach-pamietal, [dostęp 17.07.2024]; A. Tymieniecka, Arciszewski Tomasz (1877-1955) [w:] Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, red. S. Adamski, t. 1, Warszawa 1978.
