Bezpieczeństwo socjalne

Bezpieczeństwo socjalne – zjawisko na ogół definiowane jako stan wolności od zagrożeń, które mogą powodować niedostatek środków utrzymania (Mirosław Księżopolski); istnienie warunków umożliwiających formalny i rzeczywisty dostęp do zabezpieczenia (Ryszard Szarfenberg); całokształt działań prawnych, organizacyjnych realizowanych przez podmioty rządowe, pozarządowe i samych obywateli, które mają na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu życia oraz niedopuszczenie do wykluczenia społecznego (Marek Leszczyński). Barry Buzan i in. analizując tę kategorię zaproponowali z kolei rozróżnienie na „bezpieczeństwo socjalne” (social security) oraz „bezpieczeństwo społeczne” (societal security). To pierwsze odnosiło się do wszystkich jednostek i miało wymiar ekonomiczny, zaś to drugie przypisano zbiorowości i miało wymiar związany z ich tożsamości kulturową. Do lat 80.-90. XX w. bezpieczeństwo socjalne było ściśle powiązane z kwestiami i problemami społecznymi, zaś analizą tego zjawiska zajmowali się głównie politycy społeczni czy socjologowie. Zagrożenia będące źródłem kwestii społecznych najczęściej widziano w zjawisku ryzyk socjalnych, tj. zdarzeń występujących w cyklu życia człowieka powodujących zanik lub zmniejszenie dochodów uzyskiwanych z pracy, np. ryzyko choroby, niezdolności do pracy, dożycia wieku starczego, braku pracy czy wypadku przy pracy. Niwelacją ryzyk socjalnych, a więc zapewnieniem bezpieczeństwa socjalnego, widziano zaś w systemie zabezpieczenia socjalnego oraz standardach ochrony socjalnej jednostek. W latach 90. XX w. kwestia bezpieczeństwa socjalnego znalazła się w polu zainteresowania badaczy analizujących szerszy wymiar bezpieczeństwa państwa – polityczny, militarny, ekonomiczny czy ekologiczny.  Tym samym bezpieczeństwo socjalne zaczęto wiązać z ogólnym zagadnieniem bezpieczeństwa narodowego. Normatywne podstawy bezpieczeństwa socjalnego zostały zawarte w Ustawie zasadniczej oraz odpowiednich ustawach z obszaru polityki społecznej. W art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 maja 1997 bezpieczeństwo socjalne związane jest z systemem zabezpieczenia społecznego: obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego oraz obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i niemający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego.

Źródła: B. Czuba, Bezpieczeństwo socjalne Polaków, „Kwartalnik Bellona” 2018, nr 3, tom 694; J. Gierszewski, Bezpieczeństwo społeczne: studium z zakresu teorii bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2013; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997, Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483; Leksykon polityki społecznej, red. B. Rysz-Kowalczyk, Warszawa 2001; M. Leszczyński, Bezpieczeństwo społeczne a bezpieczeństwo państwa, Kielce 2009; A. Skrabacz, Bezpieczeństwo społeczne. Podstawy teoretyczne i praktyczne, Warszawa 2012; D. Zalewski, Bezpieczeństwo socjalne Polaków. Analiza porównawcza, Warszawa 2022.