Centos (okres II wojny światowej)
Centos (okres II wojny światowej) – Centralny Związek Opieki nad Sierotami Żydowskimi Rzeczypospolitej Polskiej, zwany też Związkiem Towarzystw Opieki nad Żydowskimi Sierotami Rzeczypospolitej Polskiej, powstały w 1924 związek organizacji żydowskich realizujących działania z zakresu opieki społecznej na rzecz dzieci żydowskich. W okresie II wojny światowej wchodził w skład Żydowskiej Samopomocy Społecznej – Komisja Koordynacyjna, następnie Żydowskiego Komitetu Opiekuńczego Miejskiego w Warszawie. Organizacja formalnie została rozwiązana 10.03.1942 i weszła w skład Żydowskiego Komitetu Opiekuńczego Miejskiego w Warszawie jako Wydział Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą. W pierwszych dniach po wybuchu II wojny kierownictwo nad organizacją przejął Izaak Briański (dotychczasowy prezes - Rafał Szereszewski opuścił Polskę), zaś po jego aresztowaniu i rozstrzelaniu Adolf Berman. Od wiosny 1940 sprawy finansowe przejął Józef Gilter. Zarząd mieścił się przy ul. Fredry 10, następnie ul. Leszno 2, później ul. Zamenhofa 52. Początkowo związek koordynował działalność struktur w Generalnej Guberni (w końcu 1940 prowadził poza Warszawą 10 sierocińców, 22 półinternaty, 87 kuchni i świetlic dziecięcych; opiekowano się 23 840 dziećmi), po zamknięciu getta warszawskiego ograniczył aktywność do Warszawy. Jedną z podstawowych form aktywności było utrzymywani sierocińców, półinternatów i internatów (w tym Domu Sierot Janusza Korczaka). Okresowo funkcjonowało w getcie warszawskim około 30 placówek tego typu. Centos zajmował się również dożywianiem dzieci. W początkach 1941 utworzono Referat dla Spraw Przesiedleńców. Powołano też Centralną Komisję Opieki nad Dziećmi Uchodźców i Przesiedleńców przy Centos. W większych schroniskach organizowano świetlice dla dzieci (akcja dożywiania łączona z działalnością opiekuńczo-wychowawczą). Działał także specjalny patronat sprawujący opiekę nad bezdomnymi sierotami, żebrakami, młodocianymi przestępcami (kierował nim Gustaw Alef). Organizowano półkolonie, tzw. kąciki dziecięce, imprezy kulturalne (teatr kukiełkowy, chóru, kółka dramatyczne). Liczba podopiecznych fluktuowała w zależności od możliwości finansowych i organizacyjnych. W grudniu 1940 w placówkach Centos wspierano 10 483 dzieci, a wraz z przejętymi placówka Towarzystwa Ochrony Zdrowia 27 443. Na dzień 01.12.1941 prowadzono 80 placówek (16 internatów, 5 półinternatów, 2 izby zatrzymań, 25 kuchni, 8 ognisk, 24 świetlice, obejmując opieką łącznie 22 577 dzieci, dodatkowo 1 182 dzieci było zaopiekowanych przez świetliczanki (poza świetlicami), podporządkowane Centosowi Towarzystwo Przyjaciół Dzieci opiekowało się 1 725 małych dzieci i 30 słabowitych w specjalnej świetlicy. Po likwidacji getta w getcie szczątkowym prowadzono internaty przy ul. Dzikiej 3 i ul. Zamenhoffa 52. Pierwszy został zlikwidowany w grudniu 1942, drugi w styczniu 1943.
Źródła: A. Bańkowska, Związek Opieki nad Sierotami Żydowskimi Rzeczypospolitej Polskiej „CENTOS”, https://delet.jhi.pl/pl/encyklopedia?articleId=20775, [dostęp: 23.06.2025]; B. Engelking, J. Leonciak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001; Ludność żydowska w Warszawie w latach 1939-1943. Życie – walka – zagłada, oprac. J. Kazimierski, Warszawa 2012; R. Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Z dziejów Żydów w Warszawie w latach okupacji hitlerowskiej październik 1939 – marzec 1943, Warszawa 1993.
