Centrala Spółdzielni Inwalidów
Centrala Spółdzielni Inwalidów – ogólnokrajowa organizacja spółdzielczości inwalidzkiej działająca w latach 1949-1954. Siedziba znajdowała się w Warszawie. Geneza spółdzielczości inwalidzkie sięgała w Polsce okresu międzywojennego. Zasadniczo rozwinęła się po II wojnie światowej, początkowo w formie lokalnych organizacji spółdzielczych powstałych głównie w miastach, np. Spółdzielnia Inwalidów Wojennych w Warszawie, Inwalidzka Spółdzielnia Przemysłowo-Handlowa w Katowicach, Spółdzielnia Inwalidów „Ociemniałych Żołnierzy” w Warszawie. Działały one przede wszystkim na rzecz zatrudnienia inwalidów wojennych. W końcu 1948 pierwsza z wymienionych zainicjowała prace nad powołaniem organizacji spółdzielczej o charakterze centralnym, która objęłaby zakresem działania również inwalidów cywilnych, a także rozszerzyła pole interwencji poza kwestie zatrudnienia (m.in. rehabilitacji). Równolegle minister pracy i opieki społecznej zdecydował o przyjmowaniu do spółdzielni inwalidów pracy i cywilnych na równi z inwalidami wojennymi. Organizacja została powołana 18.06.1949 na podstawie uchwały Naczelnej Rady Spółdzielczej. Działalność rozpoczęła 01.07.1949. Statutowymi celami były „produktywizacja i aktywizacja inwalidów wojennych, cywilnych, inwalidów byłych więźniów politycznych, wdów i sierot po inwalidach”. Postawienie akcentu na produktywizację i aktywizację zamiast tradycyjnych działań opiekuńczych stanowiło element zmiany w polityce społecznej. Narzędziem realizacji stanowiło inicjowanie i pomoc w organizowaniu spółdzielni, warsztatów szkoleniowych, przysposobienia zawodowego, wsparcie organizacyjne i nadzór działalności spółdzielni. Działalność spółdzielni została powiązana z planową gospodarką państwową. Centrala podlegała nadzorowi ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła. Organami CSI były: Rada Nadzorcza i Zarząd. W terenie powołano oddziały wojewódzkie CSI. W ostatnim roku działalności w ramach CSI funkcjonowało 340 spółdzielni, zatrudnienie przekroczyło 75 tys. osób (w tym 57 tys. inwalidów), roczna wartość produkcji, usług i obrotu towarowego w 1953 wyniosła 3 mld. zł. Utworzono 3 ośrodki szkoleniowe (Kraków, Bydgoszcz, Śrem), czwarty, szkoleniowo-badawczy był w stadium organizacji. W okresie 5 lat działalności przeszkolono około 7 tys. inwalidów. Dysponowano ośrodkami wypoczynkowymi w Krynicy, Jastrzębiej Górze (przejęte od likwidowanego Związku Inwalidów Wojennych) oraz samodzielnie zorganizowanymi w Bukowinie Tatrzańskiej i Dusznikach Zdroju. Corocznie wypoczywało w nich około 6 tys. członków. W 1954 CSI poddana została procesom centralizacji i 01.10. decyzją Naczelnej Rady Spółdzielczej połączono ją z trzema innymi centralami spółdzielczymi w Centralny Związek Spółdzielczości Pracy.
Źródła: W. Grochowski, J. Kochanowski, W. Perskiewicz, K. Wlezień, X lat spółdzielczości w inwalidzkiej Polsce, Warszawa 1959; Spółdzielczość́ inwalidów w Polsce Ludowej 1944-1989, red. J. Kochanowski, Warszawa 1980; H. Waszkowski, Ruch spółdzielczości inwalidów i jego znaczenie dla rozwoju rehabilitacji osób niepełnosprawnych w Polsce, „Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania” 2016, nr 4.
