Centralny Związek Osadników Wojskowych
Centralny Związek Osadników Wojskowych – utworzone w 1922 w Warszawie zrzeszenie osadników osiedlonych na Kresach Wschodnich w ramach tzw. osadnictwa wojskowego usankcjonowanego 17.12.1920 na mocy ustaw o przejęciu na własność Państwa ziemi w niektórych powiatach Rzeczypospolitej Polskiej oraz o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego. Odpowiedzialne za zrealizowanie tego procesu było Ministerstwo Spraw Wojskowych. Na mocy wskazanych ustaw rozpoczęto akcję osiedlania żołnierzy i weteranów na terenach wschodnich. Ziemia nadawana była bezpłatnie, szczególnie osobom zasłużonym na polu wojskowym. W celu koordynacji działań ministerstwo powołało Wydział Osad Żołnierskich pod kierownictwem Tadeusza Zecheńskiego. Osadnictwo odbywało się w latach 1921-1923. Na ten cel ofiarowano 785 majątków ziemskich obejmujących w latach 1928-1933 obszar od 125 000 ha do 137 000 ha. Gospodarstwa były przygotowane wcześniej przez specjalne kolumny robocze. Do roku 1934 ulokowano tam 7 918 wojskowych. Osadnicy byli przeważnie ludźmi młodymi i przyzwoicie wykształconymi. Nowi mieszkańcy mieli 1 rok na osiedlenie się w nowym miejscu i 3 lata na zagospodarowanie terenu. Trudności, jakie napotkali na miejscu sprawiły, że warunkiem przetrwania stała się działalność w ramach wspólnoty. Efektem było utworzenie Centralnego Związku Osadników Wojskowych podczas Walnego Zjazdu Delegatów w Warszawie, w którym udział wzięli przedstawiciele powiatów objętych osadnictwem. Pierwszym prezesem Związku został Jerzy Bonkowicz Sittauer. W 1922 Związek liczył 1472 osób. Od 1925 do Związku mogli należeć osadnicy cywilni. W 1929 przemianowano organizację na Związek Osadników, którego prezesem został Wiktor Zygmunt Przedpełski. Działalność społeczna osadników obejmowała tworzenie i udzielanie się w organizacjach społecznych, oświatowych i kulturalnych a także spółdzielniach i kołach. Do 1928 powstały m. in. : 33 domy ludowe, 121 bibliotek, 126 kół młodzieży wiejskiej,. Od 1927 w Warszawie przy ul. Targowej 77 istniała bursa dla dzieci osadników wojskowych założona przez Centralny Związek z myślą o całodziennym utrzymaniu i opiece nad dziećmi osadników. Zakład mieścił 77 chłopców w wieku 14-19 lat. Ponadto osadnicy udzielali się w lokalnej polityce działając w samorządach wojewódzkich i powiatowych, działali także na rzecz postępu w rolnictwie ziem wschodnich (wprowadzanie do upraw nowych gatunków roślin, upowszechnianie pszczelarstwa, nawozów sztucznych). Do 1939 na Wołyniu zamieszkało ponad 20 tys. osadników. Po 1939 ziemie zostały zagarnięte przez ZSRR. 5.12.1939 władze okupanta podjęły decyzję o wysiedleniu osadników wojskowych.
Źródła: M. Bronowicki, J. Szuba, Dzieje polskiego osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich II RP w świadomości potomnych, „Rocznik Kresowy” 2019, nr 5; M. Bronowicki, Życie codzienne osadników wojskowych na Kresach Wschodnich II RP. Kresowe stadnice, „Nowa Polityka Wschodnia” 2014, nr 1; Opieka nad macierzyństwem, dziećmi i młodzieżą w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1928; L. Orzeł, P. Hawryłyszyn, Werbka. Historia polskiego osadnictwa wojskowego, „Nowy Kurier Galicyjski” 2021, nr 19.
