Deinstytucjonalizacja usług społecznych
Deinstytucjonalizacja usług społecznych – proces w polityce społecznej polegający na stopniowym przechodzeniu od wsparcia organizowanego poprzez instytucje całodobowe (stacjonarne) na rzecz wsparcia środowiskowego (niestacjonarnego), szczególnie w postaci rozwoju usług społecznych realizowanych w społeczności lokalnej. Źródła leżące u podstaw rozwoju procesu deinstytucjonalizacji pochodzą z krytyki systemu tradycyjnej opieki zamkniętej (instytucjonalnej) z lat 60-70. XX w. Ruch społeczny powstały na bazie idei związanych z kwestiami wolnościowymi i prawami człowieka (szczególnie pacjentów instytucji zamkniętych) i wskazujący na opresyjność opieki instytucjonalnej w jej różnych wymiarach społecznych, reprezentowali m.in. Erving Goffman czy Michel Foucault. Postulaty przeciwdziałania wykluczeniu społecznego pensjonariuszy różnych instytucji stopniowo weszły do praktyk polityki społecznej zachodnich państw europejskich w postaci wprowadzania usług środowiskowych (np. domowego wsparcia medycznego), rozszerzając się na poszczególne grupy społeczne. Po 2000 znalazły się także w obszarze zainteresowania Unii Europejskiej, a następnie polityk krajowych. W Polsce programowanie działań związanych z deinstytucjonalizacją rozpoczęło się wraz z przyjęciem w 2022 „Strategii rozwoju usług społecznych do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)”. Wedle tego dokumentu proces deinstytucjonalizacji skupia się na następujących grupach społecznych: a. dzieciach, w tym z niepełnosprawnościami; b. dorosłych osób z niepełnosprawnościami, w tym w kryzysie psychicznym; c. osób starszych; d. osób w kryzysie bezdomności; e. innych osobach zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Założono, że na poziomie regionalnym programowanie procesu deinstytucjonalizacji usług społecznych odbywać się będzie poprzez regionalne plany deinstytucjonalizacji usług społecznych, przygotowywane przez samorząd wojewódzki, które będą określały ramy prowadzonych działań. Samorząd powiatowy i gminny winien odpowiadać za opracowanie lokalnych planów organizacji i realizacji usług społecznych. Wśród rozwoju usług społecznych w ramach procesu deinstytucjonalizacji najczęściej wymienia się usługi opiekuńcze, asystenckie, rehabilitacyjne, transportowe, terapeutyczne, aktywizacyjne, tele-opiekuńcze i in. Według największych w Polsce badań na temat procesu deinstytucjonalizacji, tj. „Ogólnopolskiej diagnozy w zakresie deinstytucjonalizacji usług społecznych na terenie 16 województw Polski”, proces ten powinien stać się paradygmatem zmiany w polityce społecznej, mechanizmem projektowania usług społecznych i modyfikowania sposobów działania instytucji w celu zaspokojenia potrzeby społeczności lokalnych. Paradygmat ten wymaga zarówno tworzenia nowych usług środowiskowych (typu usługi sąsiedzkie, asystenckie, transportowe) i modyfikowania istniejących (np. opiekuńczych), jak i rozwijania współpracy między-instytucjonalnej wraz wzmacniania zaangażowania w systemie usług sektora nieformalnego (rodzin, opiekunów czy sąsiadów).
Źródła: Deinstytucjonalizacja w polityce społecznej. Szanse i zagrożeni, red. M. Grewiński, J. Lizut, Radom 2021; Ogólnopolska diagnoza w zakresie deinstytucjonalizacji usług społecznych na terenie 16 województw Polski, red. M. Grewiński, J. Lizut, P. Rabiej, Warszawa 2024; Strategia rozwoju usług społecznych. Polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.), Warszawa 2022; J. Šiška, J. Beadle-Brown, Report on the Transition from Institutional Care to Community-Based Services in 27 EU Member States. Research report for the European Expert Group on Transition from Institutional to Community-based Care, Bruksela 2020.
