Diecezjalne komisje do spraw społecznych

Diecezjalne komisje do spraw społecznych – znane również pod nazwą komitetów diecezjalnych do spraw społecznych; zjazdy księży, podczas których odbywały się konferencje dekanalne lub ogólnodiecezjalne na bieżące tematy dotyczące rozwiązywania problemów społecznych. Spotkania te z czasem stały się początkiem do tworzenia lokalnych komitetów zajmujących się bieżącymi problemami społecznymi na terenie Królestwa Polskiego. Podczas zjazdów duchowni prowadzili polemikę w oparciu o wyniki diecezjalnych ankiet, zajmowano się publikacją czasopism i dokumentów pokonferencyjnych. Inicjatywa zawiązała się w latach 1905-1907, gdy po rewolucji carat poluzował restrykcje m. in. związane z aktywnością duchowieństwa na polu dobroczynności. Za największe wyzwanie dla komitetów uznawano zjawisko opieki nad wychodźcami, które narastało od reformy uwłaszczeniowej w 1864 i sprawiało, że bezrolni chłopi opuszczali Królestwo w celach zarobkowych. Polegała na wyjazdach do pracy na roli w okresie od wiosny i jesieni. Zimą emigranci zarobkowi wracali do domów. Kierunkiem emigracji były najczęściej tereny Prus, ale także Ameryki, Danii i Szwecji. Z terenów zaboru rosyjskiego do Prus co roku wyjeżdżało ponad 200 tys. robotników (1909). Życie parafii często uzależnione było od terminów przypływu i odpływu Polaków zarabiających sezonowo za granicą. Komitety pracowały zatem nad rozpoznaniem i zaadaptowaniem skutków kontaktów parafian ze środowiskiem protestanckim a także niwelowaniem wpływów agitacji socjalistycznej. Pierwszą próbą organizacji opieki nad wychodźcami było założenie towarzystwa pośrednictwa i opieki przez ks. Stanisława Żaka w 1908. Celem było szukanie miejsc pracy dla emigrantów oraz ułatwianie kontaktów ludności z biurami pośrednictwa pracy dla eliminowania nieuczciwych agentów wyzyskujących wychodźców. Podejmowano także współpracę z niemieckimi zrzeszeniami katolickimi „Caritasverband” zobowiązując je do pomocy Polakom, czego skutkiem  było powołanie w 1909 Konferencji do Spraw Wychodźców. Duszpasterze angażowali się także w działalność edukacyjną wśród wychodźców przed ich wyjazdem i po powrocie. Przybierała ona formę rekolekcji i pogadanek pouczających o wyzysku i jak się go ustrzec. Władze diecezjalne dokonywały kontroli i prowadziły statystyki na temat ruchu ludności, proboszcze  prowadzili regularną korespondencję z robotnikami ze swojej parafii, organizowano także akcje misjonarskie wśród wychodźców w miejscu pracy. Dla polepszenia efektywności działalności duszpasterzy wśród robotników w 1906 Komitet zainicjował organizację kursów dla duchowieństwa z zakresu postępów w naukach teologicznych i nowych kierunków w myśli społecznej. W tym celu zobowiązano się do budowy we wszystkich dekanatach bibliotek i wypożyczalni książek dla księży. Prowadzono i wspierano działalność wydawniczą. Angażowano się również w akcje takie jak budowa bibliotek ludowych, domu dla księży emerytów a także wspieranie działalności bractw kościelnych, stowarzyszeń robotników i fabrykantów.

Źródła: S. Gajewski, Organizowanie opieki nad wychodźcami przez duchowieństwo Królestwa Polskiego, „Studia Polonijne”, t.1, 1976; A. Kwaśniewski, Pierwsze czasopismo diecezji kieleckiej „Maryawita”, następnie „Jutrzenka” (1903-1907), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, nr 114: 2020; K. Lewalski, Głosy sprzed stu lat, czyli o potrzebie reformy kształcenia i wychowania w rzymskokatolickich seminariach duchownych na ziemiach polskich na początku XX w., „Studia Gdańskie” nr 53: 2023; S. Zych, Opieka duszpasterska nad wychodźcami na łamach „Echa Przemyskiego”, „Teka Komisji Historycznej TN KUL” 2024, nr 6.