Domy dziecka żydowskiego
Domy dziecka żydowskiego – placówki opiekuńcze dla dzieci żydowskich ocalałych po II wojnie światowej. Powstały z inicjatywy Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, powołanego w listopadzie 1944. Po wojnie w Polsce zarejestrowanych było ok. 5 tys. dzieci żydowskich. Byli to najmłodsi ocalali z holocaustu, ukrywani przez Polaków a także dzieci żydowskie sprowadzane przez Komitet z radzieckich sierocińców i polskich placówek kierowanych przez zakony oraz żydowskie dzieci wychowujące się w polskich rodzinach. Do sierocińca mogły trafić również dzieci, których rodzice znajdowali się w ciężkiej sytuacji materialnej lub zdrowotnej. Pomocą doraźną zajmował się Wydział Oświaty Centralnego Komitetu Żydów w Polsce oraz Wydział Opieki nad Dzieckiem, który kierował dzieci do domów dziecka, przedszkoli i półinternatów. Celem było zapewnienie im pełnej opieki materialnej i wychowawczej ze szczególnym uwzględnieniem dbałości o komfort psychiczny wychowanków. Pierwszy dom dziecka otwarto w Lublinie w 1944. Mieścił on 140 sierot. W 1945 dom przeniesiono do Pietrolesia. Łącznie w latach 1944-1946 powstało 12 placówek. Dla dzieci zdrowych powstały domy dziecka w: Otwocku, Helenówku, Chorzowie, Bielsku, Zatrzebiu, Częstochowie, Krakowie i Przemyślu, natomiast domy o profilu leczniczo-wychowawczym otwarto w Rabce, Zakopanem i Szczyrku. Łącznie w domach dziecka przebywało ok. 1000 dzieci. Skutkiem rosnącej repatriacji Żydów ze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich było utworzenie w 1946 kolejnych ośrodków dla sierot w Śródborowie, Świdrze, Bielawie, Niemczy oraz w Legnicy. Rok później liczba domów dziecka spadła z 17 do 11 na skutek połączenia niektórych ośrodków ze sobą. W 1948 w domach dziecka przebywało łącznie 772 żydowskich dzieci. Celem opartego na coraz szerszej indoktrynacji wychowania miało być wychowanie żydowskich dzieci na wzorowych obywateli socjalistycznej Polski, podkreślając przywiązanie do narodu i odrzucając tym samym idee syjonistyczne. Nauczanie miało charakter świecki, zachowano natomiast elementy tradycji żydowskiej w postaci nauki języka i czytania ideologicznie zbieżnych z komunistyczną wizją fragmentów historii biblijnej. Ponadto włączano dzieci do pracy na rzecz innych i zachęcano do wyjścia ze społecznej izolacji co przyczyniać się miało do szybszej rehabilitacji psychicznej wychowanków. Na skutek emigracji Żydów do Palestyny, pod koniec lat 40. Polskę opuściło ok. 10 tys. żydowskich dzieci. Spowodowało to szybki spadek liczby dzieci w żydowskich sierocińcach. Wraz z likwidacją Centralnego Komitetu Żydów w Polsce państwo przejęło w 1950 należące do niego placówki, co oznaczało zanik funkcjonowania żydowskich domów dziecka.
Źródła: H. Datner, Po zagładzie: społeczna historia żydowskich domów dziecka, szkół, kół studentów w dokumentach Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, Warszawa 2016;A. Namysło, Żydowskie świeckie domy dziecka w województwie śląskim po II wojnie światowej, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/zydzi/87134,Zydowskie-swieckie-domy-dziecka-w-wojewodztwie-slaskim-po-II-wojnie-swiatowej.html, [dostęp: 29.10.2024]; B. Techmańska, Żydowskie domy dziecka na Dolnym Śląsku prowadzone przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP) – zarys problematyki, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2018, nr 73.
