Domy dziecka państwowe
Domy dziecka państwowe – państwowe instytucje opieki społecznej o charakterze scentralizowanym powstające w celu roztoczenia opieki nad sierotami i dziećmi osamotnionymi po II wojnie światowej. W 1944 Krajowa Rada Narodowa ogłosiła postulat objęcia opieką dzieci w zakresie wyżywienia i warunków mieszkaniowych. W 1945 na terenie Polski istniało ogółem 413 domów dziecka, z czego zaledwie 18 państwowych. 31.01.1946 powstał w Ministerstwie Oświaty Departament Opieki nad Dzieckiem i Wychowania Przedszkolnego, którego zadaniem miało być m. in. powoływanie placówek opieki nad najmłodszymi. W 1947 liczba domów dziecka należących do państwa wynosiła 130. Liczba państwowych domów dziecka znacząco się zwiększyła wskutek przejmowania placówek należących do organizacji społecznych. Domy dziecka zostały objęte programem edukacji komunistycznej, która miała na celu kształtowanie „nowego człowieka” mającego stać się w przyszłości wzorowym elementem społeczeństwa socjalistycznego. Placówki miały posiadać charakter świecki, wzorem było naśladowanie modelu pedagogicznego Antoniego Makarenki, rezygnując z dotychczasowego dorobku w dziedzinie wychowania, co stało się częścią programu sowietyzacji Polski. Ważne było wpajanie idei jednolitości, pracy zespołowej i traktowanie pracy dla społeczeństwa jako czynnika poprawiającego zdrowie fizyczne i psychiczne. Niwelowano w dzieciach indywidualizm wpajając koncepcję kolektywnego życia. Proces zmian organizacyjnych dopełniany był w kolejnych latach, gdy wszystkie domy dziecka, oprócz tych należących do Zrzeszenia Katolików „Caritas”, przejęło państwo. W 1956 w Polsce było 427 państwowych domów dziecka, w których przebywało 36 168 dzieci. Sieroty i półsieroty stanowiły 82% podopiecznych. Zmiany w podejściu do wychowania nastąpiły w latach 1956-1961, kiedy zaczęto rezygnować z radykalnej indoktrynacji dzieci na rzecz stworzenia im bardziej przyjaznego systemu. W latach 1961-1972 system oświaty i wychowania dostosowano do ewoluującego modelu socjalno-opiekuńczego Polski Ludowej. Domy dziecka, wraz ze zmianą charakteru problemów podopiecznych, posiadały wówczas charakter wielofunkcyjnych placówek opiekuńczo-wychowawczych. Społeczeństwo miało się włączać w pomoc dla domów dziecka w formie m. in. fundacji książeczek mieszkaniowych dla podopiecznych. W latach 70. działało ok. 370-380 domów dziecka. W okresie 1980-1990 ich liczba spadła z 342 do 289, coraz większej krytyce podlegały panujące w nich warunki oraz jakość pracy pedagogicznej. W 1981 w domach dziecka przebywało 19 456 dzieci.
Źródła: J. Biała, Z historii „Naszych” Domów Dziecka w latach 1944-1984, „Kieleckie Studia Pedagogiczne i Psychologiczne” 1996, t. 11; J. M. Domańska, Organizacja procesu opiekuńczo-wychowawczego w domach dziecka w latach 1945-1989 na Warmii i Mazurach, „Studia Warmińskie” 2013, nr 50; J. Domańska, Przemiany Organizacyjne domów dziecka w latach 1945-1989, „Zeszyty Naukowe Marynarki Wojennej” 2009, nr 3; A. Kołakowski, Reorientacja celów wychowania dzieci osieroconych w Polsce po II wojnie światowej w świetle czasopiśmiennictwa pedagogicznego PRL, „Przegląd Pedagogiczny 2012, nr 1; Z. Zbyszewska, Organizacja i wychowanie w domu dziecka, Warszawa 1949.
