Domy pomocy społecznej do 1989

Domy pomocy społecznej do 1989 – system instytucji opieki całodobowej (stacjonarnej) dla różnych grup społecznych cechujących się różnymi poziomami niesamodzielności. Pierwsze powojenne instytucje tego typu powstały na bazie placówek opieki zamkniętej z okresu II Rzeczpospolitej. W pierwszych latach po wojnie instytucje te nadal określano mianem „zakładów opieki całkowitej”. W 1948 roku Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej pismem okólnym z 22 marca 1948 r. w sprawie mianowania ważniejszych form i urządzeń opieki społecznej wprowadziło dwa ogólne rodzaje instytucji opieki całodobowej: domy opieki dla dorosłych (tj. zakłady przeznaczone dla osób niezdolnych do samodzielnego zaspokajania swych potrzeb i pozbawionych opieki rodziny) oraz zakłady specjalne (tj. przeznaczone dla osób potrzebujących opieki specjalnej np. niewidomych, głuchoniemych, niepełnosprawnych itp.). Taki dualny podział tych placówek utrzymał się do 1958, kiedy to uszczegółowiono profile tych placówek na: zakłady specjalne dla przewlekle chorych; zakłady specjalne pracy chronionej dla ciężko poszkodowanych inwalidów; zakłady specjalne dla niewidomych; zakłady specjalne dla umysłowo niedorozwiniętych zdolnych do pracy; zakłady specjalne dla umysłowo niedorozwiniętych niezdolnych do pracy; zakłady specjalne dla psychicznie chorych chroników; domy rencistów; domy opieki oraz zakłady dla dzieci głęboko niedorozwiniętych umysłowo. W latach 60. XX w. rozpoczął się proces odchodzenia od terminologii w postaci „zakład” na rzecz zwrotu „dom”, stąd w nazewnictwie tych instytucji pojawił się termin w postaci domów pomocy społecznej dla osób o średniej sprawności fizycznej, domów pomocy społecznej dla osób o złej sprawności fizycznej, domów pomocy społecznej dla osób ze schorzeniami układu nerwowego oraz domów dla dzieci głęboko niedorozwiniętych umysłowo. Rozwój organizacyjny domów pomocy społecznej został ostatecznie ukształtowany w 1971 Instrukcją Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie rodzajów i typów domów pomocy społecznej. Przepis ten wprowadzał trzy rodzaje tych instytucji: domy rencistów; domy dla przewlekle chorych oraz domy dla przewlekle chorych ze schorzeniami układu nerwowego (w tym domy dla osób umysłowo upośledzonych oraz dla dzieci niedorozwiniętych umysłowo w wieku 3-18). Do tego układu instytucjonalnego dodano jeszcze w 1983 domy pomocy społecznej dla osób uzależnionych od alkoholu. W 1960 odnotowano 387 domów pomocy społecznej, w których przebywało ponad 30 tys. pensjonariuszy. W 1970 było 461 domów pomocy społecznej z niemal 50 tys. mieszkańców, zaś dekadę później funkcjonowały 541 domy z nieco ponad 64 tys. mieszkańców. W 1990 statystyki mówiły o 629 placówek tego typu z niemal 70 tys. pensjonariuszami.

Źródła: Instrukcja nr 24/71 Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 7 sierpnia 1971 r. w sprawie rodzajów i typów domów pomocy społecznej oraz ramowego regulaminu dla domów pomocy społecznej, Dz. Urz. MZiOS 1971, nr 17, poz. 87; R. Karwacki, Rozwój systemów pomocy społecznej, „Biuletyn Opiekuna Społecznego” 1969, nr 3; Obecne formy i stan zakładowej pomocy społecznej, „Przegląd Zagadnień Socjalnych” 1952, nr 12; Pismo okólne nr 40/48 Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej z dnia 22 marca 1948 r. w sprawie mianowania ważniejszych form i urządzeń opieki społecznej, Dz. Urz. MPiOS 1948, nr 5; Rocznik statystyczny 1981, Warszawa 1981; Rocznik statystyczny 1992, Warszawa 1992.