Domy pracy przymusowej do 1939 roku

Domy pracy przymusowej do 1939 roku – sieć publicznych placówek w ramach opieki społecznej planowana do stworzenia w okresie międzywojennym. Stanowić miały systemowe narzędzie do ograniczania zjawiska żebractwa oraz włóczęgostwa. Przeznaczone dla zdolnych do pracy osób żebrzących, pozostających bez pracy i włóczęgów. Organizację placówek określało Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 14.10.1927 o zwalczaniu żebractwa i włóczęgostwa oraz Rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z 25.05.1929 o organizacji przytułków, domów pracy dobrowolnej i domów pracy przymusowej. W II połowie lat 20. XX wieku planowano organizację 15 domów pracy przymusowej i dobrowolnej. W placówkach miałoby przebywać 1,5 tys. osób. W praktyce funkcjonowały tylko 4 domy pracy przymusowej: w Bojanowie w woj. poznańskim, Chojnicach na Pomorzu, Lublińcu na Śląsku, w Oryszewie pod Warszawą. Prowadzeniem zakładów zajmowały się wojewódzkie związki komunalne lub związki samorządów powiatowych. Domy miały pełnić funkcję opiekuńczo-wychowawczą, w tym nauczyć swych mieszkańców pracy oraz dbałości o higienę. Do domów pracy przymusowej kierowano osoby do odbycia kary internowania wynoszącej od 3 do 6 miesięcy. W wypadku recydywy osoby miały przebywać w zakładzie do 2 lat. Wśród podopiecznych znajdowały się osoby skierowane drogą sądową na pobyt w domu pracy przymusowej, z możliwością zawieszenia lub skrócenia okresu pobytu w zakładzie. Karze od 6 miesięcy do 2-5 lat pobytu w domu pracy przymusowej podlegały osoby żebrzące, mające środki na utrzymanie. Co do zasady w zakładach obowiązywał podział podopiecznych na grupy, oddziały żeńskie i męskie. Przewidywano także oddziały dla młodocianych. Z kolei w oddziale tworzono kilka sekcji. W sekcji pierwszej znajdowały się osoby w wieku od 17 do 21 lat. Do sekcji drugiej przydzielano skazanych za żebractwo i włóczęgostwo. Sekcja trzecia obejmowała internowanych m.in. za sprawy karne, w tym osoby z sekcji drugiej. Osobna sekcja tworzona była dla osób nieletnich. W zakładach obowiązywał 8-godzinny tryb pracy dziennie. Wspieraniem działalności domów, w tym dostarczaniem pomocy żywnościowej, odzieżowej i lekarskiej do placówek zajmowały się m.in. organizacje społeczne.

Źródła: A. Gontarek, Dom Pracy Przymusowej Związku Międzykomunalnego Opieki Społecznej i Zdrowia Publicznego Województwa Warszawskiego w Oryszewie jako instytucja opieki zamkniętej dla ograniczania zjawisk żebractwa i włóczęgostwa w Warszawie w latach 1932-1939 (w świetle źródeł prasowych), „Res Historica” 2023, nr 26; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania, instytucje, działania, Rzeszów 2013; D. Raś, O poprawie winowajców w więzieniach i zakładach dla nieletnich, Katowice 2006.