Domy pracy przymusowej w zaborze pruskim

Domy pracy przymusowej w zaborze pruskim – placówki działające na ziemiach polskich pod zaborem pruskim, mające na celu walkę z żebractwem i włóczęgostwem. Na mocy Landrechtu z 1794, obowiązującego na terytorium polskim pod zaborem pruskim do połowy XIX w., osoby niepracujące miały być kierowane do domów pracy przymusowej. Żebractwo i włóczęgostwo było traktowane przez ustawodawcę niemieckiego jako wykroczenie. Osoby zajmujące się żebractwem, a także zakwalifikowane do kategorii włóczęgów, podlegały karze aresztu, a ponadto mogły skierowane do domów pracy przymusowej, bądź skierowane do prac organizowanych przez władze publiczne z możliwością dalszego skierowania do placówek pracy. W I poł. XVIII wieku na Pomorzu placówki o charakterze penitencjarnym działały m.in.: w Stargardzie Szczecińskim, Szczecinku, Szczecinie, Koszalinie, Darłowie, Słupsku, Kołobrzegu. Miały one pełnić funkcję kontrolną, penitencjarną, ekonomiczną. W miejscach funkcjonowania domów pracy obowiązywały zakazy udzielania jałmużny. W 1851 wszedł w życie pierwszy Kodeks karny dla Państw Królestwa Pruskiego, W którym określono 8 kategorii osób podlegających umieszczeniu w domu pracy przymusowej. Wśród nich znajdowali się m.in.: wałęsający się jako włóczędzy; żebrzący; próżniacy oraz uzależnieni od gier i pijaństwa, mający problem z utrzymaniem siebie lub członków rodziny; pobierający publiczną pomoc dla ubogich bez chęci do wykonywania pracy; nie posiadający własnego miejsca schronienia. Długość pobytu w domu pracy przymusowej określały władze policyjne i miała wynosić nie więcej niż 3 lata. Zagadnienie żebractwa i włóczęgostwa zostało uregulowane rozporządzeniami pruskiego ministra spraw wewnętrznych z 28.12.1879 oraz 22.02.1880. Te akty prawne były podstawą dla organizacji społecznych zajmujących się osobami żebrzącymi i włóczęgami. 24.05.1885 ukazała się ustawa o domach pracy przymusowej i zakładach poprawczych. Na ziemiach polskich zaboru pruskiego działało ile domów pracy przymusowej. Jeden z domów pracy przymusowej znajdował się w Toszku. Przyjmowano tam osoby podlegające pracy poprawczej. Regulamin Domu Pracy w Toszku z 1883 określał prawa i obowiązki podopiecznych. Osadzonym, mającym obowiązek wykonywania przymusowej pracy społecznie użytecznej, przydzielano odzież oraz wyżywienie. Przewidywano wypłacanie specjalnych premii. Osoby opuszczające placówkę pozostawały pod nadzorem policyjnym. Od 1893 dom pracy przymusowej działał również w Bojanowie.

Źródła: A. Chlebowska, Między miłosierdziem a obowiązkiem, Szczecin 2002; A. Chlebowska, Życie codzienne w prowincjonalnych domach pracy przymusowej Pomorza Zachodniego (1799-1876), „Zapiski Historyczne” 2003, z. 4; A. W. Feliński, Uwarunkowania funkcjonowania pruskich domów poprawy i domów pracy przymusowej w XVIII wieku, Szczecin 2008; A. W. Feliński, Wokół problematyki domów poprawy na terenie Pomorza Zachodniego i Środkowego w XVIII-XIX wieku, „Materiały Zachodniopomorskie” 1999, t. 45; Z. Grzegorzewski, Zwalczanie żebractwa i włóczęgostwa, „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1927, nr 11.