Domy specjalne dla umysłowo upośledzonych niezdolnych do pracy

Domy specjalne dla umysłowo upośledzonych niezdolnych do pracy – typ całodobowej placówki (stacjonarnej) dla dorosłych wchodzącej w skład zakładów specjalnych opieki (pomocy) społecznej, tj. instytucji przeznaczonych dla osób przewlekle chorych, bądź dotkniętych ciężkim kalectwem, których warunki bytowe i stosunki rodzinne uzasadniały korzystanie z pomocy zakładowej. Placówki o nazwie „dom specjalny dla umysłowo upośledzonych niezdolnych do pracy” pojawiły się w systemie PRL-owskiej opieki społecznej w 1958 i funkcjonowały zasadniczo do 1971. Według wytycznych zawartych w Instrukcji Ministrów Zdrowia oraz Pracy i Opieki Społecznej z dnia 7 lutego 1958 r. w sprawie kwalifikowania pod względem lekarskim kandydatów do zakładów pomocy społecznej, zakłady specjalne dla umysłowo niedorozwiniętych niezdolnych do pracy przeznaczone były dla osób umysłowo niedorozwiniętych w stopniu uniemożliwiającym rozumienie i wykonywanie poleceń (imbecylizm głębokiego stopnia, idiotyzm), ewentualnie wymagających stałej opieki pielęgniarskiej z powodu przewlekłej choroby i w związku z tym niezdolnych do pracy nawet w warunkach zakładowych. Wniosek o umieszczenie w zakładzie specjalnym składało się w prezydium rady narodowej (gromadzkiej, dzielnicowej, miejskiej), który to organ następnie zlecał przeprowadzenie przez opiekuna społecznego wywiadu społecznego oraz – co miało szczególne znaczenie w przypadku domów specjalnych dla umysłowo upośledzonych – kierowano kandydata na badania lekarskie. Po uzyskaniu opinii lekarskiej na odpowiednim kwestionariuszu i sprawdzeniu prawidłowości przeprowadzenia wywiadu społecznego, inspektor rent i pomocy społecznej prezydium powiatowej rady narodowej podejmował decyzję o umieszczeniu w zakładzie. Oficjalne statystyki nie uwzględniały podziału na domy specjalne dla osób umysłowo upośledzonych niezdolnych do pracy i domy specjalne dla umysłowo upośledzonych zdolnych do pracy, zaś dane liczbowe ujmowano w sposób ogólny. Wynikało z nich, iż w 1960 funkcjonowało 56 placówek dla osób umysłowo upośledzonych, w których przebywało 5 485 pensjonariuszy. Dekadę później tego typu placówek już było 72 z 7 667 mieszkańcami. W 1971 Instrukcją Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie rodzajów i typów domów pomocy społecznej placówki te zastąpiono placówkami w postaci domów specjalnych dla przewlekle chorych ze schorzeniami układu nerwowego, których podtypem był dom dla osób umysłowo upośledzonych.

Źródła: Instrukcja Ministrów Zdrowia oraz Pracy i Opieki Społecznej z dnia 7 lutego 1958 w r. sprawie kwalifikowania pod względem lekarskim kandydatów do zakładów pomocy społecznej, D. Urz. MPiOS 1958, nr 2, poz. 13;  Instrukcja Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 7 sierpnia 1971 r. w sprawie rodzajów i typów domów pomocy społecznej oraz ramowego regulaminu dla domów pomocy społecznej, Dz. Urz. MZiOS 1971, nr 17, poz. 87; Rocznik statystyczny 1962, Warszawa 1962; Rocznik statystyczny 1981, Warszawa 1981.