Domy ubogich w Galicji

Domy ubogich w Galicji – placówki opiekuńcze przeznaczone dla ubogiej i niezdolnej do pracy ludności zamieszkującej Galicję. Od 1786 władze lokalne były zobowiązane do pomocy finansowej i organizacyjnej parafiom w opiece nad ubogimi. Celem władz austriackich było scentralizowanie opieki nad ubogimi i zorganizowanie sieci placówek. W 1787 w Galicji istniało 270 zakładów dobroczynnych (domy ubogich i szpitale ubogich), w których znajdowały się 1232 osoby. Przeważnie były to niewielkie lokale przeznaczone dla liczby maksymalnie 5 osób umiejscowione zwykle w miastach i miasteczkach, rzadziej na wsiach. Zarządzali nimi duchowni lub burmistrzowie, prokonsulowie miast lub parochowie. Suma kapitałów ze składek na domy zapewniała pomoc w postaci ok. 400 złr na jedną placówkę. Koszt utrzymania podopiecznego wynosił 12 zł rocznie. Poza pieniędzmi, domy ubogich przyjmowały dary w postaci np. drewna na opał lub zboża. Funkcjonowanie ośrodków pomocy nadzorowały instytuty ubogich. Pierwszy powstał w 1786 w Zamościu, następny rok później we Lwowie. Ubóstwo w Galicji rosło szczególnie po reformach agrarnych z 1848, czego skutkiem było zwiększenie liczby osób wymagających wsparcia państwa. Ustawa gminna z 12 sierpnia 1866 odbierała sprawowanie opieki publicznej nad ubogimi Kościołowi i przekazywała gminom, które od tej pory zarządzały zakładami dobroczynnymi, m. in domami ubogich. W 1870 istniało 114 domów i szpitali gminnych, 68 kościelnych i 2 prywatne. Gminy niechętnie udzielały pomocy potrzebującym ze względu na kosztowne leczenie jakiego wymagali podopieczni, dlatego od 1875 do 1910 koszty leczenia ubogich chorych finansowane były z budżetu państwa. Według ustawy z 15.12.1882 domy ubogich stanowiły najważniejszą formę pomocy potrzebującym. Kluczowym celem ich powstawania było zapobiegania zjawisku włóczęgostwa i żebractwa. Osoby, które mogły ubiegać się o miejsce w domu ubogich określane były jako „pozbawione (…) wszelkiej pomocy prywatnej, wszelkich środków do życia i znajdują się w stanie absolutnej niezdolnością do zdobycia sobie tych środków praca własną”. W latach 1880-1896 liczba podopiecznych w domach ubogich wzrosła z 7 277 do 15 019, natomiast liczba domów ubogich spadła z 281 do 201.

Źródła: J. Bartoszewicz, O opiece nad ubogimi w Galicji, „Wiadomości Statystyczne o Stosunkach Krajowych” 1901, t. 18; K. Broński, Polityka władz państwowych i krajowych w zakresie przeciwdziałania włóczęgostwu w Galicji w okresie autonomii, „Galicja. Studia i Materiały” 2020, nr 6; T. Gumuła, Początki pomocy bezdomnym w Galicji w działalności Adama Chmielowskiego - św. Brata Alberta (1845-1916), „Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne” 2003, nr 14; B. Łoziński, Opieka publiczna nad ubogimi, Lwów 1890; E. Maj, Administracyjnoprawne instrumenty ochrony socjalnej w Galicji doby autonomicznej, Kraków 2022.