Dzieci przestępcze
Dzieci przestępcze – osoby nieletnie, które weszły w konflikt z obowiązującym prawem. W okresie zaborów opieka nad dzieckiem przestępczym różniła się w zależności od polityki prowadzonej przez kraje zaborcze, lecz co do zasady odbywała się w tworzonych domach poprawczych. Od 1905 nieletni przestępcy pod zaborem austriackim mogli odbywać kary w odrębnych oddziałach dla nieletnich, bez konieczności przebywania z dorosłymi przestępcami. W II Rzeczypospolitej powołano sądy dla nieletnich, izby zatrzymań, instytucję opiekuna sądowego oraz kuratora dla nieletnich. Regulacje dotyczące sankcjonowania czynów zabronionych przez nieletnich zawierał Kodeks karny z 11.07.1932 w rozdziale „Postępowanie z nieletnimi”. Bezwzględna niekaralność obejmowała dzieci do 13 lat. Warunkowej odpowiedzialności podlegały dzieci w wieku 13-17 lat, zaś osoby w wieku 17-21 lat podlegały bezwarunkowej odpowiedzialności karnej. Wobec nieletnich stosowano środki wychowawcze: upomnienie, oddanie pod dozór rodzicom, dotychczasowym opiekunom lub specjalnemu kuratorowi, umieszczenie w specjalnej placówce. Nieletni przestępcy byli umieszczani w placówkach resocjalizacyjnych m.in. zakładach poprawczych, zakładach wychowawczych oraz oddziałach dla nieletnich działających przy zakładach karnych, w zależności od stopnia demoralizacji. W pracy z podopiecznymi wykorzystywano np. naukę prac domowych, zawodów w warsztatach, metodę harcerską (wychowanie indywidualne i grupowe), Opiekę nad wychowankami opuszczającymi placówki pełniło stowarzyszenie „Patronat”. Według przepisów Kodeksu karnego z 19.05.1969 odpowiedzialności podlegały wyłącznie osoby przestępcze po ukończeniu 17 lat. W wyjątkowych sytuacjach przewidziano poniesienie odpowiedzialności przez niepełnoletniego po ukończeniu 16 lat. Nieletnim była osoba, która w chwili orzekania nie ukończyła 21 lat. Po wejściu w życie ustawy z 26.10.1982 o postępowaniu w sprawach nieletnich, postępowania sprawach o czyny karalne należało prowadzić wobec osób mających 13-17 lat, zapobieganie i zwalczanie demoralizacji wobec osób do ukończenia 18 lat, zaś wykonywanie środków wychowawczych lub poprawczych wobec osób do ukończenia 21 lat. Rozwiązania zawarte w Kodeksie karnym z 6.06.1997 podtrzymały górną granicę wieku nieletniego do 17 lat oraz ogólną zasadę o poniesieniu odpowiedzialności karnej za czyny zabronione, popełnione po ukończeniu 17 lat. Wobec osoby do 17 lat stosowane są następujące narzędzia oddziaływania: upomnienie, oddanie pod nadzór rodziców, opiekuna bądź kuratora, umieszczenie w zakładzie wychowawczym. Przepisy Kodeksu karnego zawierają zamknięty katalog czynów, za które nieletni może ponosić odpowiedzialność.
Źródła: K. Gromek, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Warszawa 2004; E. Jurgielewicz, Ewolucja odpowiedzialności nieletnich na przestrzeni lat, „Studia Prawnoustrojowe” 2019, nr t. 44; V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce, Warszawa 2013; A. Komorowski, Sądy dla Nieletnich w Polsce, „Szkoła Specjalna” 1925, nr 4: S. Lipiński, Historia resocjalizacji nieletnich [w:] Historyczne dyskursy nad pedagogiką specjalną – w ujęciu pedagogicznym, red. J. Błeszyński, D. Baczała, J. Binnebesel, Łódź 2008.
