Fundacja Jakuba hr. Potockiego
Fundacja Jakuba hr. Potockiego – utworzona w 1934 z inicjatywy Jakuba hr. Potockiego organizacja o charakterze charytatywnym wspierająca działania w zakresie ograniczania i zwalczania chorób płuc i nowotworów. Pierwszym prezesem fundacji był Witold Chodźko (1934-1936). Na rzecz fundacji przekazano dobra Helenów, Brzeżany, Jaktorów, Miastków, Osieck, Wysokie Litewskie, Telatycze, Pratulin, nieruchomości w Paryżu i sumy pieniężne oraz należności jego dłużników. Niektóre z posiadłości były zadłużone. Statutowym celem fundacji było niesienie pomocy przez popieranie rozwoju metod walki z chorobami, w tym w szczególności gruźlicą i chorobami nowotworowymi. Narzędziami realizacji zadań było przede wszystkim wsparcie finansowe budowy zakładów badawczych, leczniczych i zapobiegawczych, zakup urządzeń medycznych oraz udzielanie stypendiów dla lekarzy. W okresie przed II wojna światową prowadzono czynności przejęcia majątku na rzecz fundacji. Od 1936 decyzją ministra opieki społecznej fundacją zarządzał Zarząd Komisaryczny. W okresie II wojny fundacja praktycznie nie przynosiła dochodów. Pewne działania w konspiracji podjęto od połowy 1943, faktycznie jednak działalność została reaktywowana 28.01.1944. Kierownictwo ponownie objął W. Chodźko. Starano się rewindykować majątek znajdujący się w kraju. W 1952 w związku z wydaniem dekretu o zniesieniu fundacji i przejęciu na rzecz państwa ich majątków powstał spór na temat objęcia Fundacji J. Potockiego tym aktem, co związane było z posiadaniem przez organizację majątku poza Polską. Ostatecznie dokonano korekty prawa celem zabezpieczenia praw Polski do majątku fundacji znajdującego się we Francji i organizacja została wpisana do rejestru (pozycja nr 1). W latach 1963-2002 ufundowała 779,25 miesięcy stypendialnych w dziedzinie onkologii i ftyzjatrii oraz 867 skierowań na zjazdy naukowe. Dokonano szereg zakupów dla placówek medycznych onkologicznych, hematologicznych i gruźliczych w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Gliwicach, łodzi, Białymstoku, Gdańsku, Poznaniu. Fundacja prenumerowała trudnodostępne czasopisma medyczne dla bibliotek lekarskich w kraju. Na dochody fundacji składają się przede wszystkim wpływowy z majątku zakładowego, darowizny, zapisy. W latach 1964-1994 dochody z majątku krajowego wyniosły 3,79 mld zł (przed denominacją), w kolejnych latach fluktuowały osiągając nawet 1,4 mln zł rocznie (2001), a z majątku zlokalizowanego we Francji w 2002 wyniosły 835,2 tys. euro.
Źródła: J. Gębalska, A. Łuczyńska, A. Peszek, Jakub hr. Potocki i fundacja jego imienia, Warszawa 2016; Historia Fundacji im. Jakuba hr. Potockiego, https://fpotockiego.org.pl/historia.html, [dostęp 28.04.2025]; M. Janowiec, A. Peszek, Działalność fundacji im. Jakuba hr. Potockiego, „Pneumonologia Alergologia Polska” 2005, z. 3-4; M. Janowiec, S. Popielarski, A. Peszek, Fundacja im. Jakuba hr. Potockiego. Działalność w latach 1934-2002, Warszawa 2005.
