Fundacja im. Wacława Mańkowskiego
Fundacja im. Wacława Mańkowskiego – placówka o charakterze opiekuńczym, wychowawczym i edukacyjnym przeznaczona dla chłopców wyznania rzymsko-katolickiego założona w 1901 z inicjatywy i fundacji Wacława Mańkowskiego i jego żony Jadwigi Jelita-Łaźnińskiej ulokowana w specjalnie na ten cel wzniesionej nieruchomości przy ul. Wileńskiej naprzeciw dworca kolejowego. Placówka wzorowana była na działalności ks. Jana Siemca na warszawskim Powiślu. Fundacja była częścią programu Towarzystwa Przytułków, Noclegów i Tanich Garkuchni wspieranego przez rodzinę Mańkowskich i działała w ramach Towarzystwa Przeciwżebraczego. Mańkowscy pierwotnie ofiarowali 100 tys. rubli na wzniesienie nieruchomości i kolejne 50 tys. na utrzymanie wychowanków. Przyjmowano wyłącznie opuszczonych i bezdomnych chłopców w wieku od 7 do 14 lat. Placówka prowadziła nauczanie elementarne oraz przygotowawcze do zawodu – naukę rzemiosła. W 1903 donacja wzrosła do 255 tys. rubli. Służyła ona utrzymaniu zakładu oraz fundowaniu stypendiów dla chłopców, którzy opuściwszy zakład kontynuowali naukę zawodu. W pierwszym roku w placówce znajdowało się 62 chłopców, a w 1903 około 250. Dożywotnim kuratorem został ks. Ignacy Dudrewicz. Na początku 1912 w domu znajdowało się 163 wychowanków. Zakład składał się z dwóch oddziałów: 1. miejsca (sale), w których odbywały się lekcje religii, czytania, pisania, matematyka i rysunku, 2. oddział dla dzieci starszych – nauka rzemiosła: stolarstwa, introligatorstwa, szewstwa, krawiectwa, snycerstwa z nauką slojdu. W placówce dzieci otrzymywały wyżywienie (obiad). Domem w tym czasie kierowała Maria Woroniecka, opiekunem był Józef Juszczyk. W 1917 ówczesna kierowniczka placówki – M. Woroniecka- zaproponowała zgromadzeniu księży Marianów poprowadzenie zakładu. Nowym kierującym został ks. Waldemar Łysik. Wówczas zorganizowano w placówce trzyletnią szkołę. W pierwszym roku uczyło się w niej 83 uczniów, w kolejnym było ich około 150. Oprócz szkoły otwarto wówczas internat dla uczniów szkół średnich i wyższych. Placówka kontynuowała działalność w okresie międzywojennym (od 1919 jako zakład zamknięty). Otrzymywała wsparcie finansowe w ramach miejskiego systemu opieki społecznej Warszawy. W latach 30. zlikwidowano szkołę powszechną, zakład pełnił funkcję bursy. W okresie II wojny światowej uruchomiono w placówce kuchnię dla ubogich, prowadzono tajne nauczanie, pełniła również funkcje magazynu Armii Krajowej. Zakład został zlikwidowany w 1949. Później budynek służył jako dom parafialny kościoła pw. Matki Boskiej z Lourdes.
Źródła: Dom pracy Mańkowskich, „Głos Warszawski” 1912, nr 175; A. E. Mańkowski, Kronika domowa Mańkowskich, Warszawa 2017; M. Pilich, Ulice Nowej Pragi, Warszawa 2003; Poświecenie domu pracy, „Kurier Warszawski” 1901, nr 167; T. W. Świątek, R. Chwiszczuk, Warszawski ruch społecznikowski, Warszawa 2010
