Fundusz zapomogi w gminie
Fundusz zapomogi w gminie – fundusz zapomogi byłych poddanych w Galicji, utworzony po zniesieniu spichlerzy gminnych, mający na celu niesienie pomocy w postaci zapomogi czasowej. Na mocy reskryptu namiestnictwa z 30.08.1866, od 1.10.1866 fundusz znajdował się pod nadzorem Wydziału Krajowego we Lwowie. Istniał ogólny fundusz zapomogi oraz odrębne fundusze zapomogi jako gminne kasy pożyczkowe, które na mocy rozporządzenia ministerstwa spraw wewnętrznych z 4.07.1866 przeszły pod nadzór Wydziału Krajowego. Fundusz funkcjonował na podstawie ustawy gminnej i był wspierany ze środków uzyskanych w szczególności z grzywien oraz m.in. ze sprzedaży zboża po zlikwidowanym spichlerzu, lasów gminnych, gruntów gminnych pod kolej, pastwisk gminnych, obligacji, wykupu serwitutów leśnych, zapisów osób prywatnych. Kasy funkcjonowały w oparciu o statuty określające m.in. udzielanie i rodzaje zabezpieczeń pożyczek. Komisja pożyczkowa, podejmująca decyzje o rozdzielaniu pożyczek, składała się z naczelnika gminy i 2 członków tzw. kasjerów. Kasjerzy byli wybierani przez radę gminy spośród radnych lub pozostałych mieszkańców gminy. W razie odmownej decyzji komisji, osoba starająca się o udzielenie jej pożyczki miała możliwość odwołać się do rady gminy wydającej ostateczną decyzję. Jednym z zadań gminnych kas pożyczkowych było zwalczanie lichwy na wsiach galicyjskich. Kasy udzielały czasowych zapomóg najbardziej potrzebującym. Osoby zainteresowane wsparciem finansowym, mieszkające w danej gminie i utrzymujące się co do zasady z pracy poza rolą, mogły liczyć na kredyty krótkoterminowe do jednego roku. Pożyczki charakteryzowały się niskim oprocentowaniem i brakiem formalności prawnych. Przewidywano możliwość udzielenia kredytu na okres wynoszący maksymalnie 5 lat przy oprocentowaniu 6% w skali rocznej. Kredyty były udzielane na zakup ziemi, budowę budynków, spłatę rodzinną. Z czasem kasy ograniczyły działalność do udzielania pożyczek na zakup inwentarza, zboża na zasiew, żywności na przednówki. Zgodnie z ustawą z 19.06.1887 oraz instrukcją z 26.09.1887 dotyczącej sposobu sprawowania tymczasowego zarządu kas pożyczkowych gminnych przez reprezentacje powiatowe, na podstawie uchwały rady powiatowej wadliwie zarządzane kasy mogły być przekazywane pod zarząd wydziału powiatowego na określony czas. W 1870 istniało łącznie 91 gminnych kas pożyczkowych w 30 powiatach w Galicji. W 1910 liczba gminnych kas wynosiła: w Galicji Zachodniej – 1451, Galicji Środkowej – 965, Galicji Wschodniej – 1275.
Źródła: E. A. Maj, Administracyjnoprawne instrumenty ochrony socjalnej w Galicji doby autonomicznej, Kraków 2022; M. Kłusek, Rola gminnych spichlerzy i gminnych kas pożyczkowych oraz pożyczkowo-oszczędnościowych w modernizacji rolnictwa na ziemiach zaboru austriackiego i rosyjskiego [w:] W drodze ku niepodległości. Przemiany modernizacyjne na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku, red. P. Grata, Rzeszów 2019; L Twarecki, Gminne kasy pożyczkowe w Galicyi, Kraków 1918.
