Fundusze zakładowe
Fundusze zakładowe – środki na cele socjalno-bytowe i kulturalno-światowe przeznaczane dla pracowników, w ramach konkretnych zakładów pracy. Fundusz zakładowy został wprowadzony ustawą z 18.03.1958 jako system zbiorowej zachęty dla załóg przedsiębiorstw do podnoszenia efektywności gospodarowania. Wcześniej zadania te realizowano z tzw. Funduszu Akcji Socjalnej. Fundusz zakładowy był jednym z podstawowych narzędzi realizacji polityki społecznej państwa. Początkowo jego tworzenie uzależnione było od stopnia wykonania dyrektywnie ustalonej rentowności, z czasem od innych wskaźników finansowych (kwota zysku, stopa zysku itp.). Prawo do tworzenia funduszu zakładowego i funduszy o podobnym charakterze miały zakłady pracy zatrudniające około 64% ogółu pracujących w gospodarce uspołecznionej. Podziału funduszu zakładowego dokonywała Konferencja Samorządu Robotniczego (co najmniej 25% z ogólnej kwoty funduszu przeznaczano obowiązkowo na zakładowy fundusz mieszkaniowy, na nagrody i cele socjalno-bytowe załogi fundusz nie mógł przekraczać łącznie 8,5 wykonanego osobowego funduszu płac). System pomagał rozwijać działalność socjalną, kulturalno-oświatową, prowadzić rozbudowę bazy socjalnej, rozwiązywać problemy mieszkaniowe załóg. Z biegiem lat w systemie ukształtowały się znaczne różnice odpisów miedzy poszczególnymi gałęziami, branżami, a nawet między zakładami w ramach tej samej branży, co stało się istotnym impulsem do zmian. Nowe zasady wprowadzono ustawą z 23.06.1973. Przekształcono istniejące fundusze zakładowe w trzy odrębne: fundusz nagród, zakładowy fundusz socjalny, zakładowy fundusz mieszkaniowy. Zlikwidowano zależność funduszu od wyników finansowych przedsiębiorstw, oparto je na odpisie od funduszu płac. Rozciągnięto prawa do tworzenia funduszu socjalnego i mieszkaniowego na wszystkie państwowe jednostki organizacyjne. Założono sukcesywne wyrównanie w górę poziomu zakładowego funduszu nagród, tak aby w 1981 wszystkie zakłady uprawnione do tworzenia tego funduszu naliczały go w wysokości odpowiadającej 13 pensji. Przepisy były wielokrotnie nowelizowane. Większe zmiany wprowadzono w 1986 (fundusz socjalny tworzony był z odpisu w wysokości 25%, a fundusz mieszkaniowy z 12,5% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce uspołecznionej) oraz w 1994 (tworząc zakładowy fundusz świadczeń socjalnych z odpisu w wysokości 37,5% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej; inne normy obowiązywały zakłady zatrudniające w warunkach uciążliwych).
Źródła: S. Czajka, J. Domański, Funkcja socjalna zakładu pracy, Warszawa 1988; B. Miłaczewski, D. Żuk, J. Domański, Tworzenie i gospodarowanie funduszem nagród, funduszem socjalnym i funduszem mieszkaniowym, Katowice 1976; Ustawa z dnia 28 marca 1958 r. o funduszu zakładowym na rok 1958, Dz. U. 1958, nr 18, poz. 74; Ustawa z dnia 23 czerwca 1973 r. o zasadach tworzenia i podziału zakładowego funduszu nagród oraz zakładowych funduszów socjalnego i mieszkaniowego, Dz. U. 1973, nr 27, poz. 150; Ustawa z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, Dz. U. 1994, nr 43, poz. 163.
