Gminne rady narodowe
Gminne rady narodowe – najniższy szczebel systemu organów władzy państwowej zgodnie z konstytucją PRL z 1952. Gminne rady narodowe zorganizowane były na podstawie ustawy z 11.09.1944, będąc jednoczenie organami władzy państwowej i samorządowej. W pierwszych latach dysponowały kompetencjami kontrolnymi w stosunku do organów wykonawczych gmin. W nieuporządkowanym stanie prawnym, przenikających się kompetencji a często sprzecznych przepisów prawnych w istocie decydowały o zakresie aktywności instytucji opieki społecznej realizowanych w myśl przepisów ustawy o opiece społecznej z 1923. Zakres działalności wskutek nowego ustawodawstwa został z biegiem lat ograniczony do pomocy osobom, które z przyczyn indywidualnych nie były zdolne do zarobkowania (choroba, niepełnosprawność, podeszły wiek). Ustawą z 20.03.1950 zreformowano system zarządzania lokalnego wprowadzając rozwiązania wzorowane na ZSRR. Najniższym szczeblem rad stały się rady gromadzkie i miejskie o mało precyzyjnie zakreślonych kompetencjach. W 1958 wprowadzono tzw. ogólną kompetencję rad narodowych, co miało podkreślić ich pozycję jako gospodarzy terenu. System został zreformowany w latach 1972-1975. Przywrócone wówczas gminne rady narodowe otrzymały szereg kompetencji z zakresu szeroko rozumianej opieki społecznej. Rady narodowe określone zostały podstawowym organem samorządu terytorialnego, który miał za zadanie organizowanie samodzielnego zaspokajania potrzeb ludności na swoim terenie w oparciu o wszechstronne wykorzystanie miejscowych inicjatyw. Rada narodowa oraz jej organ wykonawczy naczelnik gminy ustawowo zostali zobowiązani do współdziałania w organizowaniu placówek ochrony zdrowia i opieki społecznej (w tym sprawowania kontroli nad ich działalnością), kontroli urządzeń socjalnych w zakładach pracy (stołówki, świetlice, urządzenia sanitarne), organizacji pomocy społecznej dla dorosłych (w tym pomocy kombatantom), inicjacji produkcji nakładczej i innych form zatrudnienia, współdziałania z instytucjami i organizacjami społecznymi w rozwoju kultury fizycznej, sportu, turystyki oraz wypoczynku na terenie gminy. Kompetencje gminnych rad narodowych krzyżowały się z innymi instytucjami i agendami państwowymi. Porządkujących zmian w tym zakresie dokonano ustawą o pomocy społecznej z 1990. Gminne rady narodowe w ostatnich miesiącach swego istnienia tworzyły gminne ośrodki pomocy społecznej. W tym roku Ustawą z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym zniesiono system rad narodowych.
Źródła: M. Brenk, K. Chaczko, R. Pląsek, 100 lat systemu pomocy społecznej, „Biuletyn Historii Wychowania” 2018, nr 39; T. Fuks, Rady narodowe. Samorząd terytorialny, Warszawa 1985; Gminna rada narodowa. Naczelnik gminy, red. J. Służewski, Warszawa 1974; Z. Leoński, System organizacji i funkcjonowania terenowych organów przedstawicielskich i organów administracji państwowej, PRL, Warszawa-Poznań 1989; K. Rusinek, Zagadnienie pracy i pomocy społecznej w działalności Rad Narodowych, „Praca i Opieka Społeczna” 1950, nr 1-2.
