Gminne rady sieroce
Gminne rady sieroce – instytucje istniejące na ziemiach zaboru pruskiego, utrzymane w okresie II Rzeczypospolitej realizujące obowiązek opieki nad dziećmi. Rady sieroce powstały w ramach wprowadzenia systemu opiekunów i kuratorów dla osób niepełnoletnich, pozbawionych opieki lub wobec których opieka rodzicielska nie była należycie wykonywana przed sądem opiekuńczym. Działały na podstawie pruskiej ordynacji opiekuńczej z 1875 oraz ustawodawstwa wykonawczego niemieckiego kodeksu cywilnego. Zgodnie z przepisami prawnymi każda gmina zobowiązana była posiadać gminną radę opiekuńczą (w miastach wydzielano kilka rad obwodowych). Członkom rad przysługiwał tytuł radcy sierot. Nie przysługiwało im natomiast wynagrodzenie ze środków publicznych. Funkcję sprawowali mężczyźni, czynności pomocnicze sprawowały kobiety jako tzw. piastunki sierot. Funkcja ustawała wraz z ustaniem opieki. Do zakresu zadań gminnej rady sierocej należało przedstawianie sądom opiekuńczym kandydatów na opiekunów, opiekunów przydanych (opieka połączona z zarządem majątkiem), doradców rady familijnej oraz kuratorów. Kandydatów do sprawowania poszczególnych funkcji dobierano według szczegółowych, ustawowo określonych kryteriów odnoszących się zarówno do kwalifikacji moralnych, pokrewieństwa jak i statusu majątkowego. Do kompetencji radców sierot należała również współdziałanie w zakresie kontroli pracy opiekunów, a co za tym idzie wnoszenie do sądu spraw wobec opiekunów niewypełniających swych obowiązków. Nadzór nie obejmował jednak kompetencji kierowania działalnością opiekuna (kierunki i forma wychowania). W okresie II Rzeczypospolitej zwracano uwagę na konieczność współpracy opiekunów z instytucjami lokalnymi (m.in. policja, szkoła, parafia). Radca posiadał kompetencje w zakresie wnoszenia spraw wobec rodziców uznawanych za nienależycie wywiązujących się ze swoich obowiązków wobec dzieci, spraw związanych z ustalaniem zakresu praw w sytuacji śmierci rodzica, rozwiązania małżeństwa itp. Radcy zobowiązani zostali do wnoszenia spraw do sądów opiekuńczych w zakresie wykonawstwa pieczy zastępczej. Członkowie gminnych rad sierocych, od 1891, zobowiązani zostali do periodycznych zebrań (raz lub dwa razy do roku) celem omówienia sytuacji panującej w ramach danej gminy. W zebraniach zobowiązani byli uczestniczyć wszyscy radcy sierot, zapraszano na nie również starostów i lekarzy powiatowych. W 1928 realizując przepisy Ustawy z dnia 16 sierpnia 1923 roku o opiece społecznej w zakresie opieki nad dziećmi powołano do życia nowy system, na który składały się komisje opieki społecznej (gminne, powiatowe i wojewódzkie) oraz opiekunowie społeczni.
Źródła: J. Domańska, Dobroczynność względem sierot na ziemiach polskich do 1928, „Biuletyn Wychowania” 2011, nr 27; Monografie pedagogiczne, red. B. Suchodolski, T. XVIII, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966; O gminnych radach sierocych tudzież o opiece i opiekunach społecznych: wskazówki dla radców sierocych i opiekunów społecznych, Poznań 1930; Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiekunach społecznych i o komisjach opieki społecznej, Dz. U. 1928, nr 29, poz. 267.
