Gminny ośrodek pomocy społecznej
Gminny ośrodek pomocy społecznej – samorządowa jednostka organizacyjna wykonująca zadania z zakresu pomocy społecznej w gminie wiejskiej. Koncepcja powołania ośrodków pomocy społecznej pojawiła się w ustaleniach Okrągłego Stołu w zespole ds. reformy zdrowia i opieki społecznej. W październiku 1989 wspomniany zespół przedstawił dokument o nazwie „Założenia reformy pomocy społecznej”, w którym założono, że na poziomie gminnym zostaną powołane ośrodki pomocy społecznej, zaś na szczeblu wojewódzkim – wojewódzkie zespoły pomocy społecznej. Pierwsze ośrodki pomocy społecznej zaczęły pojawiać się wiosną 1990 i zostały następnie usankcjonowane Ustawą z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej. Instytucje te były tworzone na podstawie uchwał rad gminy; nie miały osobowości prawnej, ale posiadały status jednostek budżetowych. Głównym zadaniem ośrodków pomocy społecznej było ustalanie uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej oraz ich przyznawanie. Szczegółowe zadania tych instytucji zostały zapisane w Ustawie z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej i zaliczono do nich przede wszystkim: opracowanie i realizacja gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych; przyznawanie i wypłacanie zasiłków stałych, okresowych, celowych i specjalnych celowych; udzielanie schronienia, zapewnienie posiłku oraz niezbędnego ubrania; praca socjalna i poradnictwo; organizowanie i świadczenie usług opiekuńczych czy organizowanie pobytu w domu pomocy społecznej i ośrodkach wsparcia. Gminny ośrodek pomocy społecznej wykonuje zadania zlecone oraz własne. W przypadku tych drugich instytucja kieruje się ustaleniami wójta, który udziela kierownikowi ośrodka upoważnienia do wydawania decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach z zakresu pomocy społecznej należących do właściwości gminy (wiejskiej). Instytucje te powinny zatrudniać pracowników socjalnych proporcjonalnie do liczby ludności gminy w stosunku jeden pracownik socjalny (w pełnym wymiarze czasu pracy) na 2 tys. mieszkańców lub proporcjonalnie do liczby rodzin i osób samotnie gospodarujących, objętych pracą socjalną w stosunku jeden pracownik socjalny na nie więcej niż 50 rodzin i osób samotnie gospodarujących. Ustawa o pomocy społecznej z 2004 zakłada, iż ośrodki te zobowiązane są zatrudniać (w pełnym wymiarze czasu pracy) nie mniej niż 3 pracowników socjalnych. Według stanu na dzień 1 stycznia 2025 w Polsce funkcjonowało 1459 gminnych ośrodków pomocy społecznej, gdyż tyle zarejestrowano gmin wiejskich wśród jednostek podziału terytorialnego.
Źródła: M. Brenk, K. Chaczko, R. Pląsek, Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918-2018, Warszawa 2018; Meritum. Pomoc społeczna. Wsparcie socjalne, red. I. Sierpowska, Warszawa 2016; Polityka społeczna gmin i powiatów. Kompendium wiedzy o instytucjach i procedurach, red. B. Rysz-Kowalczyk, Warszawa 2011; Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, Dz.U. 1990, nr 87, poz. 505 i 506; Ustawa dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz.U. 2024, poz. 1283.
