Gminy żydowskie w okresie zaborów
Gminy żydowskie w okresie zaborów – instytucje samorządu żydowskiego ograniczane w swej autonomii przez państwa zaborcze, których celem była centralizacji władzy, za czym szło zyskanie większej kontroli nad żydowskimi podatnikami. By dopasować działalność kahałów do nowej rzeczywistości pozbawiono ich uprawnień sądowniczych oraz finansowych. Efektem była zmiana ich charakteru na organizację wewnątrzżydowską, która pełniła rolę strażnika porządku tradycyjnej wewnętrznej struktury społeczności żydowskiej. W 1772 Galicji żyło ok. 500 tys. Żydów. Społeczność ta została poddana pełnej kontroli administracyjnej, podejmowano próby asymilacji i germanizacji. W 1776 utworzono Dyrekcję Generalną, w której skład wchodził rabin krajowy i 12 starszych. Instytucja podlegała galicyjskiemu gubernium. Posiadała kompetencje w kwestiach sądownictwa i podatków. Funkcjonowała do 1785, następnie gminy żydowskie podlegały już bezpośrednio starostom. W 1789 ogłoszono patent tolerancyjny, który dodatkowo ograniczył uprawnienia władz gminy żydowskiej, którym pod zarządem pozostały kwestie związane z umożliwianiem członkom gminy odbywanie praktyk religijnych oraz kwestie szkolnictwa. Nałożono obowiązek dbania o ubogich Żydów. Środki na realizację zadań opiekuńczych czerpano z funduszy ubogich. Wolne Miasto Kraków w 1816 zlikwidowało kahały, które zastąpiono Komitetem Starozakonnych (któremu przewodniczył chrześcijanin, w skład wchodził również rabin i 2 innych członków). Komitet odpowiadał za uchwalanie rocznego budżetu na cele religijne. W 1890 uchwalono ustawę „O zewnętrznych stosunkach gmin żydowskich” regulującą ustrój wewnętrzny gmin. W zaborze pruskim kwestie funkcjonowania gmin regulował Statut Generalny dla prowincji południowych i nowowschodnich. Uznawał on Żydów za oddzielną korporację. Gminom odebrano kompetencje z zakresu sądownictwa i szkolnictwa. Zachowano natomiast prawo do zbierania podatków. W 1812 został wydany akt emancypacyjny dla Żydów pruskich, w 1833 kwestie żydowskie na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego, gdzie mieszkało 60 tys. Żydów, regulował Judenordung, który przyznawał ludności żydowskiej takie same prawa jak Żydom z innych rejonów państwa. Gmina żydowska uznana została za instytucję publicznoprawną, przynależność do niej była obowiązkowa. Na terenie zaboru rosyjskiego w 1772 żyło 27 tys. Żydów, liczba ta zwiększyła się do ponad 500 tys. po trzecim rozbiorze Polski. W 1804 uchwalono „Statut o urządzeniu Żydów”. Zaliczał on ich do stanów miejskich według kryterium majątkowego i uprawianego zawodu. Ograniczał uprawnienia kahałów zostawiając im kierowanie kwestiami podatkowymi, lecz Żydzi zyskiwali prawie takie same prawa co ludność chrześcijańska. Zabroniono jednak kandydować do władz miejskich w Kijowie, Wilnie i Grodnie. W 1817 przy Ministerstwie Wyznań i Oświaty powstał wydział Żydowski. W 1844 gminy utraciły osobowość prawną i wszelkie zakłady wyznaniowe zostały przejęte przez stowarzyszenia niezależne od gminy. Na terenie Królestwa Polskiego kwestie żydowskie regulowały Statuty Organiczne (1815, 1832). Kahały nie istniały, sprawy religijne w 1821 przejęły dozory bożnicze złożone z rabina i trzech nadzorców parafii żydowskiej. Bractwa zajmujące się działalnością dobroczynną i opieką nad cmentarzami zostały w 1822 zlikwidowane. W 1830 na terenie Królestwa Kongresowego dokonano podziału na okręgi bóżnicze z rabinem okręgowym na czele. Zajmowały się one sprawami religijnymi, sprawowały nadzór nad edukacją religijną, prowadziły działalność dobroczynną.
Źródła: J. Bartoszewicz, O opiece nad ubogimi w Galicji, „Wiadomości Statystyczne o Stosunkach Krajowych” 1901, t. 18;E. Maj, Administracyjnoprawne instrumenty ochrony socjalnej w Galicji doby autonomicznej, Kraków 2022; Studia z dziejów i kultury żydowskiej w Polsce, t. 1: Gminy żydowskie, red. J. Woronczak, Wrocław 1995; Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001.
