Granica ubóstwa

Granica ubóstwa – narzędzie w polityce społecznej służące do pomiaru zjawiska ubóstwa. Głównym jego elementem jest kryterium, które wyznacza próg ubóstwa (linię ubóstwa). Kryterium to może stanowić określona kwota dochodów lub wydatków gospodarstwa domowego. Zazwyczaj stosuje się przy tym kategorię „koszyka dóbr”, oznaczającą zestaw dóbr oraz usług uznany (np. przez ekspertów) za konieczny do zaspokojenia potrzeb jednostki/rodziny. Jeśli dochody/wydatki gospodarstwa domowego znajdują się poniżej wyznaczonego (w określonej kwocie) koszyka dóbr, uznaje się, iż mamy do czynienia ze zjawiskiem ubóstwa. Najczęściej wykorzystuje się w polityce społecznej (np. przez Główny Urząd Statystyczny) trzy granice ubóstwa: skrajne, relatywne i ustawowe. To pierwsze określa się na podstawie (koszyka dóbr) minimum egzystencji szacowanego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Uważa się, iż funkcjonowanie poniżej poziomu minimum egzystencji zagraża życiu i zdrowiu człowieka, gdyż ten koszyk dóbr i usług uwzględnia tylko te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie. W 2023 wskaźnik ten dla jednoosobowego gospodarstwa domowego wyniósł (średniorocznie) 901 zł miesięcznie, zaś dla czteroosobowego gospodarstwa domowego z dwójką dzieci (do lat 14) 2444 zł. Według GUS w 2023 stopa ubóstwa skrajnego wyniosła 6,6%, i była o 2 punkty procentowe wyższa niż rok wcześniej. Z kolei ubóstwo relatywne szacuje się na bazie przeciętnych miesięcznych wydatków polskich gospodarstw domowych, w taki sposób, iż gospodarstwa domowe, charakteryzujące się wydatkami wynoszącymi mniej niż 50 proc. przeciętnych wydatków są uznawane za żyjące w ubóstwie relatywnym. W 2023 oraz w 2022 stopa ubóstwa relatywnego kształtowała się w Polsce na podobnym poziomie – około 12%. Z punktu widzenia pomocy społecznej najistotniejsza jest ustawowa granica ubóstwa, gdyż wskazuje poziom uprawniający do ubiegania się o świadczenie pieniężne z tej instytucji. Ten wskaźnik jest wyznaczany na podstawie kryteriów dochodowych, oznaczających, iż osoby, których miesięczne dochody są niższe niż wyznaczone (prawnie), nabywają prawo do wsparcia w ramach pomocy społecznej. W myśl rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kryterium to dla jednoosobowego gospodarstwa domowego w 2023 wyniosło 776 zł miesięcznie oraz 600 zł na osobę w wieloosobowych gospodarstwach domowych. W 2023 zasięg ubóstwa ustawowego wyniósł 4,1 proc, czyli o około 2 punkty procentowe niż rok wcześniej.

Źródła: Informacja o poziomie i strukturze minimum egzystencji w 2023 r., IPiSS, 2024; Leksykon Polityki Społecznej, red. B. Rysz-Kowalczyk, Warszawa 20001; Rozporządzenie Rady Ministrów  z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. 2021 poz. 1296; Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2023 r., GUS, 2024.