Kasy sieroce
Kasy sieroce – instytucje gromadzące środki finansowe mające na celu wsparcie sierot na terenie jurysdykcji konkretnego sądu opiekuńczego na terenie Galicji. System kas sierocych stanowił przedłużenie i jednoczesną reformę istniejącego od 1832 systemu stanowych funduszy sierocych. Kasy powstały przy sądach opiekuńczych na podstawie rozporządzenia cesarskiego z 09.11.1858 i były elementem ówczesnego systemu opieki społecznej nad dziećmi w poszczególnych krajach monarchii habsburskiej. Na środki kas składały się umieszczane przez sądy opiekuńcze „gotówki nowo-przybyłych pupilów i kurandów własnego okręgu sądowego”. Kasy działały również na polu kredytu rolniczego udzielając ze swych środków kredytu zabezpieczanego hipotecznie. W 1891 na terenie Galicji działało 117 kas, z czego 100 z nich udzieliło w tym roku kredytu rolniczego na kwotę ponad 1,34 mln zł reńskich. Wskutek określonej procedury obrotu środkami w kasach nagromadziły się znaczne środki finansowe. Posłużyły one do utworzenia funduszów rezerwowych kas sierocych, które pierwotnie przeznaczone były na pokrywanie ewentualnych strat. W 1899 osiągnęły one poziom w samej tylko Galicji 654 895 złr. Ostatecznie 03.06.1901 zdecydowano o ich przeznaczeniu na utrzymanie i wychowanie ubogich sierot. Ustalono, że z funduszów tych korzystać miały przede wszystkim dzieci pozbawione opieki (opuszczone) z zasady do ukończenia przez nich 18 roku życia. Środki te przekazywane były do dyspozycji Wydziału Krajowego we Lwowie. W 1905 wprowadzono zasadę, że ze środków tych w pierwszej kolejności mogły korzystać dzieci osierocone przez wojskowych. Środki posłużyły do utworzenia Krajowego Funduszu Sierocego. Ustawą dookreślono katalog uprawnionych do korzystania z funduszy sierocych, do którego oprócz dzieci po wojskowych zaliczono również dzieci ubogie całkowicie pozbawione rodziców („ubogie sieroty”), ubogie półsieroty, o ile żyjący rodzic nie był w stanie zabezpieczyć im utrzymania, „dzieci opuszczone”, czyli dzieci niewiadomych rodziców pozostające bez środków utrzymania, podrzutki bez żadnego zaopatrzenia, dzieci ubogie, których żywiciel nie był znany z miejsca pobytu lub przebywał w więzieniu, był nieuleczalnie chory czy umieszczony w szpitalu, oraz dzieci rodziców pozbawionych sądownie władzy rodzicielskiej. Ze środków tych korzystały również dzieci niepełnosprawne kierowane do zakładów opiekuńczych.
Źródła: Alegata do Sprawozdań Stenograficznych z Czwartej Sesyi Siódmego Peryodu Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskiem roku 1898/9, Alegat 40, Kadencja VII, sesja IV; J. Bąk, Gminne rady sieroce, ich kasy i krajowy fundusz sierocy w Galicji, „Studia Historyczne” 1981, nr 2; Cesarskie rozporządzenie z dnia 9. Listopada 1858, Dziennik Rządu Krajowego dla Okręgu Administracyjnego Krakowskiego, 1858, z. XLIX, nr 205; T. Kłapkowski, Patronackie spółdzielnie rolnicze w Małopolsce, Kraków 1927;E. A. Maj, Administracyjnoprawne instrumenty ochrony socjalnej w Galicji doby autonomicznej, Kraków 2022.
