Komitet Pomocy Uchodźcom Wojennym
Komitet Pomocy Uchodźcom Wojennym – utworzony końcem września 1939 w Wilnie, za zgodą władz radzieckich, funkcjonujący również pod nazwą Komitet Pomocy Uchodźcom Polakom w Wilnie. Zastrzeżenia władz okupacyjnych dotyczyły zachowania humanitarnego charakteru Komitetu, obejmującego opieką wszystkich uchodźców wojennych bez względu na narodowość. Zezwolenie z 21.09.1939 na powołanie Komitetu wydał Zarząd Tymczasowy Obwodu Wileńskiego. Siedziba organizacji znajdowała się przy ul. Mickiewicza 22 w Wilnie. Wśród założycieli znajdowali się: Antoni Pański, Maria Petrusewiczowa, Ignacy Zagórski. Organizacja składała się z: Prezydium, stanowiska Sekretarza Generalnego, stałych komisji (odzieżowej i ofertowej), Rady Gospodarczej, delegatów uchodźców z samorządu uchodźczego. W strukturze organizacyjnej przy Radzie Gospodarczej utworzono Wydział Resortów, w ramach którego działały wydziały: aprowizacyjny, administracyjny, finansowo-gospodarczy, schronisk i jadłodajni, odzieżowy, lekarski, warsztatów, kulturalno-oświatowy. Wydziały dzieliły się na referaty i działy. W Wilnie na początku grudnia 1939 było zarejestrowanych 18,3 tys. uchodźców wojennych. Liczba ta wzrosła na koniec lutego 1940 do 36 tys. osób. Aby wyjść naprzeciw potrzebom uchodźców Komitet tworzył stołówki, jadłodajnie, schroniska, domy dla dzieci w wieku szkolnym. Organizował opiekę lekarską, udzielał zapomóg pieniężnych i pomocy materialnej w postaci odzieży i żywności. Dysponowano punktami dystrybucji artykułów spożywczych. Prowadzono akcję dożywiania uchodźców spoza Wilna (m.in. w Turmontach). Od stycznia do września 1940 posiłki wydawano ponad 5 tys. potrzebującym. W styczniu 1940 otworzono Biuro Pośrednictwa Pracy w celu świadczenia pomocy w znalezieniu zatrudnienia. Prowadzono sanatorium dla uchodźców chorych na gruźlicę dla blisko 80 osób oraz zakład dla ozdrowieńców. Do podjęcia pracy i możliwości zarobkowania uruchomiono warsztaty (tkackie, krawieckie, szewskie), pralnię, introligatornię, masarnię, pracownię wyrobów ludowych. Uchodźcy wraz z rodzinami mogli liczyć na edukację na czteroklasowych kursach gimnazjalnych, kursach językowych, handlowych. Podstawą finansowania działań organizacji były dotacje od American Commission for Polish Relief, rządu polskiego i Polish Relief Fund z Londynu. Komitet Pomocy Uchodźcom Wojennym uległ likwidacji 1.01.1941, zaś likwidacja jego agend trwała do marca 1941.
Źródła: W. Chocianowicz, Ziemie Wschodnie R.P. w latach 1939-1944 [w:] Pamiętnik Wileński, Londyn 1972; A. G. Jałbrzykowski, Wspomnienia wileńskie (1939-1940), Warszawa 2005; L. Rappaport, Komitet Pomocy Uchodźcom Polakom w Wilnie (19 września 1939 – 1 stycznia 1941), oprac. A. Gontarek, Lublin 2020; W. K. Roman, Organizacja pomocy dla uchodźców wojennych w Wilnie po 1 września 1939 roku, „Cywilizacja i Polityka” 2021, nr 19; L. Tomaszewski, Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939-1945, Warszawa 1999.
