Miejski Obywatelski Komitet Społeczny w Lublinie
Miejski Obywatelski Komitet Społeczny w Lublinie – instytucja opiekuńcza powstała 01.09.1939 mająca na celu organizację i koordynację pomocy udzielanej osobom poszkodowanym w trakcie działań wojennych. Organizacja została powołana na zebraniu przedstawicieli władz cywilnych, duchowieństwa, instytucji i organizacji społecznych w Sali Rady Miejskiej Zarządu Miejskiego w Lublinie. Celem MOKS była organizacja działań opiekuńczych na terenie Lublina i powiatu lubelskiego. Kształt i skład personalny MOKS zaproponował prezydent miasta Bolesław Liszkowski. Przewodniczącym został prezes Sądu Apelacyjnego Bolesław Sekutowicz. Zastępcami byli: Helena de Tramecourt (żona wojewody lubelskiego), Stanisław Rachwał (prezes Banku Rolnego). Siedziba znajdowała się przy ul. S. Staszica 8.W ramach MOKS działało 6 sekcji: pomocy rodzinom rezerwistów (z Heleną Smorawińską na czele), pomocy rezerwistom (Władysław Wolski), pomocy uchodźcom (Ignacy Czuma), pomocy dzieciom (Stanisław Bardzik), finansowa oraz propagandowa. W trakcie zebrania zorganizowano zbiórkę (zebrano 830 zł), wytypowano instytucje bankowe, w których można było wpłacać środki na potrzeby komitetu. Z kasy miejskiej uzyskano subwencję w wysokości 15 tys. zł. Opublikowano odezwę do społeczności Lublina. Początkowo działania skierowano przede wszystkim do osób powołanych do wojska i ich rodzin oraz wszystkich, którzy ucierpieli w wyniku prowadzonych działań wojennych. Do współpracy z MOKS przystąpiły inne organizacje (m.in. „Bratnia Pomoc” studentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, harcerstwo, Polski Czerwony Krzyż). Komitet zorganizował 4 ośrodki informacji i pomocy dla rodzin rezerwistów, dwie kantyny dla rezerwistów i gospodę żołnierską (działały od 4 września). Organizowano również kwatery dla uchodźców przybywających do miasta. Po zajęciu Lublina przez władze niemieckie faktyczne kierownictwo MOKS znalazło się w rękach działaczki społecznej Klementyny Gajewskiej. Nawiązano kontakt z okupantem, dzięki czemu utrzymano możliwość prowadzenia działalności. Komitet działał do 28.12.1939, został zlikwidowany przez władze niemieckie wraz z rozpoczęciem działalności przez nową instytucje opiekuńczą „Polska Pomoc”. Przejęła ona obowiązki MOKS w zakresie prac opiekuńczych. Część działaczy MOKS przeszła do „Polskiej Pomocy”.
Źródła: J. Kasperek, Kronika wydarzeń w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej, Lublin 1983; J. Kłapeć, Rada Główna Opiekuńcza w dystrykcie lubelskim w latach 1940-1944, Lublin 2011; L. Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1, Warszawa 1962; T. Radzik, W. Śladkowski, G. Wójcikowski, W. Wójcikowski, Lublin. Dzieje miasta, t. 2 – XIX i XX wiek, Lublin 2000.
