Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej
Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej – instytucja centralnej administracji rządowej funkcjonująca w Polsce w latach 1960-1990. Po II wojnie światowej pierwotnie powołano Ministerstwo Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia, które w kwietniu 1945 przekształcono w Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej. Wraz z systematycznym pozabawianiem tego resortu kompetencji z obszaru opieki nad dziećmi i młodzieżą w wieku 3-18 lat (przekazanej do Ministerstwa Oświaty) oraz opieki nad macierzyństwem i dziećmi do lat 3 (przekazanej do Ministerstwu Zdrowia) oraz doktryny państwa socjalistycznego oznaczającej wykluczanie z systemu opieki społecznej osób zdolnych do pracy, istnienie samodzielnego resortu z tego obszaru stanęło pod znakiem zapytania. Skupienie się na adresowaniu świadczeń społecznych przede wszystkim do osób całkowicie niezdolnych do pracy (w podeszłym wieku, przewlekle chorych czy z niepełnosprawnościami) oznaczało, iż obok kwestii socjalnych na pierwszy plan wysunęły się kwestie zdrowotne. Instytucjonalnym wyrazem tego procesu, nazwanym medykalizacją pomocy społecznej, było połączenie w 1960 tych dwóch obszarów działalności państwa i utworzenie Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej. Jednocześnie powołano do życia Komitet Pracy i Płac (zastąpiony w 1972 Ministerstwem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych), który przejął cześć kompetencji zlikwidowanego Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. W Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej utworzono Departament Pomocy Społecznej do którego należały m.in. sprawy: (a) realizacji polityki związanej z pomocą społeczną i nadzór nad jej realizacją; (b) inicjowanie i prowadzenie badań z zakresu problemów społecznych; (c) uwzględnianie wyników tych badań z zakresie ustanawiania metod i działania pomocy społecznej; (d) ustalanie potrzeb i form pomocy w odniesieniu do określonych grup społecznych (zwłaszcza populacji starszej); (e) organizowanie szkoleń dla pracowników pomocy społecznej; (f) współdziałanie w zakresie pomocy społecznej z odpowiednimi jednostkami administracji publicznej. Pogłębieniem procesu integracji opieki społecznej z systemem ochrony zdrowia było utworzenie w 1969 ośrodków opiekuna społecznego najczęściej funkcjonujących przy przychodniach leczniczych. Według danych resortu w 1971 Ministerstwu Zdrowia i Opieki Społecznej podlegały m.in. 465 domy pomocy społecznej w których przebywało około 50 tys. mieszkańców. W tym czasie ze świadczeń pieniężnych skorzystało około 250 tys. osób, zaś cztery razy więcej osób skorzystało ze świadczeń w naturze i usługach (np. obiady, opieka nad chorym w domu, pomoc opałowa). Od 1960 do 1990 – kiedy to obszar pomocy społecznej przeniesiono do resortu pracy - funkcję Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej pełnili: Jerzy Sztachelski, Jan Kostrzewski, Marian Śliwiński, Tadeusz Szelachowski, Mirosław Cybulko, Janusz Komender, Izabela Płaneta-Małecka oraz Andrzej Kosiniak-Kamysz.
Źródła: M. Brenk, System opieki społecznej w okresie Polski Ludowej (lata 1944–1989). Zarys problematyki, „Biuletyn Historii Wychowania” 2017, nr 37; M. Brenk, K. Chaczko, R. Pląsek, Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918-2018, Warszawa 2018; Działalność Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej w 1971 roku, Warszawa 1972; M. Karczewski, Opieka społeczna, w: Polityka Społeczna, red. A. Rajkiewicz, Warszawa 1979; J. Rosner, Polityka społeczna w pracy socjalnej, Warszawa 1979.
