Ministerstwo Zdrowia

Ministerstwo Zdrowia – centralny organ administracji rządowej powołany do życia na mocy uchwały Rządu Tymczasowego z dnia 11 kwietnia 1945 jako wyodrębniona jednostka z dotychczasowego Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Powołanie resortu miało na celu zapewnienie sprawnego zarządzania sprawami zdrowia publicznego w Polsce odbudowującej się po zniszczeniach II wojny światowej. W początkowym okresie działalności w ramach resortu utworzono pięć departamentów: (1) Departament Ogólny; (2) Departament Organizacji Służby Zdrowia; (3) Departament Lecznictwa; (4) Departament Medycyny Społecznej oraz (5) Departament Farmaceutyczny. Szczególną rolę strukturze organizacyjnej Ministerstwa Zdrowia odgrywał Departament Medycyny Społecznej w ramach którego powołano wyspecjalizowany Wydział Zdrowia Matki i Dziecka. Resort ten systematycznie przejmował kompetencje przynależne wcześniej innym ministerstwom, m.in. w zakresie opieki nad dziećmi i kobietami ciężarnymi. Była to konsekwencja przyjęcia ustawy z dnia 4 lutego 1950 o przekazaniu ministrowi zdrowia zakresu działania w przedmiocie opieki społecznej nad dziećmi do lat trzech oraz nad kobietami ciężarnymi i karmiącymi. Oznaczało to, iż Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej zostało pozbawione istotnej kompetencji co było elementem procesu podporządkowania systemu opieki społecznej resortowi zdrowia. Działanie to można także odczytywać jako realizację założeń polityki społecznej zgodnych z ideologią państwa socjalistycznego, gdyż w wyniku tej zmiany Ministerstwo Zdrowia przejęło nie tylko zadania związane z obszarem profilaktyki kobiet i dzieci, ale również objęło nadzór nad organizacją i funkcjonowaniem żłobków, których prowadzenie powierzono m.in. zakładom pracy. Stanowiło to element szerszej polityki zatrudnienia kobiet i upowszechniania instytucjonalnych form opieki nad dziećmi w celu zwiększenia aktywności zawodowej określonych grup społecznych. Zadania te realizowano poprzez rozbudowę sieci placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz szkolenie personelu medycznego i pomocniczego, odpowiedzialnego za świadczenie usług zdrowotnych i opiekuńczych. Ministerstwo Zdrowia stało się tym samym jednym z najważniejszych resortów odpowiedzialnych za wdrażanie polityki zdrowotnej i społecznej państwa ludowego. Resort ten funkcjonowało pod taką nazwą do roku 1960, kiedy to w wyniku reorganizacji struktur rządowych został przekształcony w Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej. W okresie 1945-1960 funkcję ministra zdrowia sprawowali: Franciszek Litwin, Tadeusz Michejda, Jerzy Sztachelski oraz Rajmund Barański.

Źródła: P. Grata, Czas przełomu. Polska polityka społeczna w latach 1944-1950, Rzeszów 2018; Ustawa z dnia 7 kwietnia 1949 r. o przekazaniu Ministrowi Oświaty zakresu działania Ministra Pracy i Opieki Społecznej w przedmiocie opieki społecznej nad dziećmi i młodzieżą, Dz. U. 1949, nr 25, poz. 175; Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XX wieku. Słownik historyczny, P. Grata red., Rzeszów 2025; Ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o przekazaniu Ministrowi Zdrowia zakresu działania Ministra Pracy i Opieki Społecznej w przedmiocie opieki społecznej nad dziećmi do lat trzech oraz nad kobietami ciężarnymi i karmiącymi, Dz. U. 1950, nr 6, poz. 49.