Ministerstwo Opieki Społecznej w Rządzie Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie
Ministerstwo Opieki Społecznej w Rządzie Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie – centralny organ rządowej administracji emigracyjnej powołany w celu koordynacji działań opiekuńczych i pomocowych wobec obywateli polskich dotkniętych skutkami II wojny światowej. Początkowo resort funkcjonował we Francji, a po klęsce armii francuskiej – w Wielkiej Brytanii. Ministerstwo przejęło część kompetencji przedwojennego Ministerstwa Opieki Społecznej, aczkolwiek w realiach emigracyjnych zakres jego obowiązków dotyczył przede wszystkim działań interwencyjno-humanitarnych. W okresie londyńskim Ministerstwo składało się z następujących departamentów: Pomocy Materialnej; Uchodźców i Repatriacji; Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą; Obsługi środków finansowych; Legislacyjny, Współpracy Międzynarodowej oraz Delegatur Zagranicznych. Te ostatnie w okresie wojennym funkcjonowały w krajach, w których przebywali uchodźcy z Polski (np. na Bliskim Wschodzie czy Afryce Wschodniej). Do głównych zadań resortu należało m.in. organizowanie i koordynowanie pomocy materialnej dla Polaków przebywających na terenach sojuszniczych, internowanych w państwach neutralnych, a także deportowanych w głąb ZSRR. Ministerstwo odpowiadało również za organizację opieki nad sierotami wojennymi, prowadzenie domów dziecka, ośrodków opiekuńczych i punktów pomocy doraźnej, a także za wspieranie polskich szkół i internatów tworzonych dla młodzieży uchodźczej. Istotnym aspektem działalności było dokumentowanie sytuacji Polaków w okupowanej Europie, w tym przygotowywanie raportów na temat represji, wysiedleń i warunków życia ludności cywilnej. Ministerstwo odegrało ważną rolę w postaci wsparcia socjalnego podczas ewakuacji polskich dzieci z terenów ZSRR wraz z Armią Andersa w latach 1942–1943. Ponadto resort koordynował działania delegatur w innych państwach starając się zapewnić pomoc polskim skupiskom emigracyjnym oraz współdziałało w tym zakresie z organizacjami międzynarodowymi, w tym UNRRA, co umożliwiało pozyskiwanie funduszy i darów dla potrzebujących. Pod koniec II wojny światowej resort brał udział w organizacji transportów ewakuacyjnych, akcji ratunkowych oraz programów socjalnych w obozach uchodźczych. Od października 1939 do listopada 1944 Ministerstwem kierował Jan Stańczyk, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej, zaś od listopada do lipca 1945 – kiedy to rząd emigracyjny utracił uznanie międzynarodowe – premier Tomasz Arciszewski.
Źródła: E., Duraczyński, Rząd Polski na uchodźstwie 1939-1945, Warszawa 1993; W. Materski, Władze RP na uchodźstwie. Cele wojenne i zarys odbudowy państwa 1939 – 1945, Warszawa 2023; E. McGilvray, Polski Rząd na Uchodźstwie, Warszawa 2011; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza Historia Polityczna Polski. Okres 1939–1945, Gdańsk 1989.
