Krakowski Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych
Krakowski Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych – organizacja z siedzibą w Krakowie, utworzona w celu gromadzenie środków finansowych i udzielania pomocy materialnej i moralnej więźniom i zesłańcom politycznym w Rosji, niezależnie od narodowości i przynależności partyjnej, a także informowanie opinii publicznej o sytuacji więźniów politycznych. W grudniu 1910 Namiestnictwo we Lwowie zatwierdziło złożony przez Zygmunta Marka, J. Daszyńskiego, i J. Żuławskiego statut Krakowskiego Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych. Pomoc świadczono m.in. Polakom, Rosjanom, Ukraińcom, Żydom. Zapomóg udzielano działaczom polskich partii politycznych, wśród których znalazły się: SDKPiL, PPS, PPS-Lewica, PPS-Frakcja Rewolucyjna. 5.01.1911 podczas I Walnego Zebrania Związku dokonano wyborów członków do zarządu: Zygmunta Marka jako prezesa, Sergiusza Bagockiego jako sekretarza. Wśród członków organizacji znajdował się również Marian Falski, działacz społeczny. Równolegle obok statutowej działalności Związek prowadził kartoteki zesłańców. Wydawano odezwy, zakładano sekcje w kraju i za granicą oraz prowadzono współpracę z innymi organizacjami o podobnym celu działalności. Środki pieniężne na działalność organizacji pochodziły ze składek głównie polskiej emigracji, od grup pomocy więźniom rozlokowanym na terenach Europy i Ameryki. Pomoc do Krakowskiego Związku napływała przez Paryski Komitet Pomocy Katorżanom Politycznym, Paryski Komitet Pomocy Zesłańcom, Nowojorskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Politycznym, Lwowskie Towarzystwo Pomocy Więźniom Politycznym, Leodyjską Kasę Pomocy Zesłańcom, Czerwony Krzyż. W latach 1911-1914 wydawano polskojęzyczne pismo „Więzień Polityczny”, którego redaktorem był Z. Marek. Czasopismo było organem prasowym organizacji. W 1913 nakład „Więźnia Politycznego” wynosił 2 tys. egzemplarzy. Poza tym wydawano pismo rosyjskojęzyczne „Listok”. Na łamach czasopism informowano o ciężkich warunkach panujących w więzieniach na terenie Rosji, w jakich przebywali więźniowie polityczni, apelowano o zniesienie kar cielesnych, rozpowszechniano korespondencję zesłańców oraz przedruki odezw z protestami przeciwko torturom stosowanym wobec zesłańców. W latach 1912-1914 członkami Związku byli Włodzimierz Lenin i jego żona Nadieżda Krupska-Uljanowa. Wybuch wojny w 1914 uniemożliwił dalszą działalność Związku. Ostatnie posiedzenie zarządu Krakowskiego Związku odbyło się 21.12.1914 w Wiedniu, powołano wówczas sekretariat i podjęto decyzję o kontynuowaniu działalności na terenie Szwajcarii. W związku z wybuchem rewolucji w Rosji (1917), w 1918 związek zakończył swoją działalność.
Źródła: Archiwum Narodowe w Krakowie, Krakowski Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych, sygn. 20, 89; H. Dobrowolski, Krakowski związek pomocy dla więźniów politycznych i jego działalność na rzecz zesłańców syberyjskich [w:] Z przeszłości Syberii, Kraków, 1964;J. Sieradzki, Piękna karta. Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych w Krakowie 1911-1914, „Dziennik Polski” 1957, nr 265; Krakowski Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych – sprawozdanie kasowe za grudzień 1910 r. i styczeń 1911 r., Kraków 1911.
