Akcja Walki z Żebractwem

Akcja Walki z Żebractwem – akcja zlecona przez władze państwowe realizowana przez Centralny Komitet Opieki Społecznej w ramach tzw. akcji specjalnych. Formalną podstawą działań było ustawodawstwo przedwojenne (Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 października 1927 r. o zwalczaniu żebractwa i włóczęgostwa). Akcja miała na celu „zapewnienie minimum egzystencji starcom i niedołężnym oraz roztoczenie opieki nad sierotami lub dziećmi niemającymi dostatecznej opieki domowej”. Narzędziami realizacji były: dokładna ewidencja podopiecznych, organizacja punktów pracy, kierowanie zewidencjonowanych do wyspecjalizowanych placówek opiekuńczych. Fundusze na działalność zbierano początkowo w Warszawie (od sierpnia 1947), a w dalszej kolejności na terenie całego państwa pod postacią opłat od sklepów. Placówki handlowe otrzymywały specjalną tabliczkę: „Żebrakom wstęp wzbroniony. Płacę wsparcie do CKOS…” Zachętą było zwolnienie wpłacanych składek z podatku dochodowego. Odpowiednia umowa została zawarta z Naczelną Radą Zrzeszeń Kupieckich. Faktyczna realizacja ulgi natrafiła na problem braku odpowiednich podstaw prawnych. Stosunek kupiectwa do akcji nie był jednoznacznie pozytywny (w Poznaniu lokalne stowarzyszenie odmówiło udziału), podobnie wyglądała sytuacja z władzami lokalnymi (Białystok). Od listopada 1947 rozpoczęto planową działalność na rzecz likwidacji żebractwa, w niektórych województwach akcja została rozpoczęta z początkiem 1948 (m.in. w Łodzi). Wojewódzkie oddziały CKOS prowadziły akcję kategoryzacji osób żebrzących na: 1. starców i osoby niepełnosprawne niezdolne do pracy, 2. dzieci i matki z dziećmi, 3. osoby w różnym wieku niepracujące z powodu braku kwalifikacji bądź niechęci do pracy. Wyselekcjonowane grupy kierowane były do wyspecjalizowanych placówek (kuchnie ludowe, domy opieki, domy dziecka, rodziny zastępcze, domy pracy przymusowej). Część osób, przy współudziale Milicji Obywatelskiej kierowano do miejsc zamieszkania. W końcu grudnia 1947 utworzono w Smażynie pod Puckiem ośrodek walki z żebractwem (w majątku rolnym miała być uruchomiona hodowla, uprawa warzyw, pszczelarstwo oraz warsztaty tkackie i koszykarskie). Na podobnych zasadach organizowano ośrodek rolny we wsi Chojno Nowe (lubelskie). W połowie 1948 wojewódzkie komitety opieki społecznej sprawozdawały pozytywne wyniki akcji przeciwżebraczej odnotowując zanikanie zjawiska żebractwa na podległych sobie terenach. Nadwyżki pozyskanych środków, po zamknięciu akcji, lokalnie przekazywane były podopiecznym w postaci zapomóg (m.in. Katowice). Akcja przeciwżebracza równolegle prowadzona była przez miejscowe organizacje „Caritas”. Stosunek CKOS to tej aktywności był niejednolity i zależał o uwarunkowań lokalnych. 2731

Źródła: AAN, CKOS, sygn. 96, Pismo do WKOS-ów, SKOS-u, MKOS-Łódź z 10.11.1947; AAN, CKOS, sygn. 196, Instrukcja dla prowadzenia Akcji Walki z Żebractwem; A. Kalinowska, Opieka Centralnego Komitetu Opieki Społecznej nad Dorosłymi w latach 1944-1949 w świetle akt własnych, „Almanach Historyczny” 2916, t. 18; I. Miernik, Centralny Komitet Opieki Społecznej 1945-19499. Powstanie i główne etapy działalności [w:] Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, red. M. Przeniosło, M. Przeniosło, t. II, Kielce 2010. 553