Centralny Komitet Opieki Społecznej
Centralny Komitet Opieki Społecznej – organizacja o charakterze państwowym i społecznym realizująca działania w zakresie pomocy społecznej, wychowania i edukacji w latach 1944-1949. Siedzibą początkowo był Lublin, następnie Warszawa. Posiadał osobowość prawną. Powołany przez kierownika Resortu Pracy, Opieki społecznej i Zdrowia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego Bolesława Drobnera 07.12.1944 z zadaniem przejęcia agend Rady Głównej Opiekuńczej oraz organizacji społecznych o charakterze opiekuńczym (ochronki, sierocińce, domy dziecka, młodzieży, starców, schroniska dla bezdomnych, patronaty itp.). Statutowo rozpoczął pracę 15.12.1944, faktycznie pierwsze posiedzenie odbyło się 13.12.1944. Prezesami byli: Stanisław Kalinowski (do 30.04.1945), Adam Kuryłowicz (do 10.09.1945), Józef Beluch-Beloński (do rozwiązania CKOS). Posiadał placówki wojewódzkie, a następnie powiatowe i miejskie oraz w części gmin. W 1945 działało 16 Wojewódzkich Komitetów Opieki Społecznej, ponad 250 Powiatowych i Miejskich KOS oraz 1500 Gminnych KOS. Środki na działalność pochodziły z dotacji Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej, ofiarności społecznej, darów z zagranicy (np. UNRRA). Wraz z centralizacją systemu opieki społecznej minister opieki społecznej rozwiązał CKOS z dniem 01.02.1949. W pierwszym okresie realizowano zadania zakresu ratownictwa społecznego, później rozbudowywano strukturę różnych instytucji opiekuńczych i wychowawczych. W zakresie akcji pomocy powracającym z obozów koncentracyjnych, łagrów, robót przymusowych dostarczano wyżywienie, odzież, mieszkanie (we współpracy z Państwowym Urzędem Repatriacyjnym – PUR) a także organizowano domy noclegowe i schroniska. Głównym zadaniem była akcja osiedleńcza na tzw. Ziemiach Odzyskanych, a następnie współpraca z PUR (pomoc dla przesiedleńców w zakresie dożywiania, opieki sanitarnej, pomoc w zagospodarowaniu, organizacja domów i schronisk, warsztatów pracy dla repatriantów, spółdzielni pracy). Szczególny nacisk kładziono na opiekę nad dziećmi i młodzieżą oraz pomoc kobietom ciężarnym i matkom z dziećmi. W lutym 1948 CKOS prowadził: 6 zakładów opieki całkowitej dla dzieci (0-3), 10 domów małego dziecka (0-3), zakłady opieki częściowej (136 punktów opieki nad matką i dzieckiem, 12 żłobków), placówki opieki całkowitej dla dzieci i młodzieży (8 pogotowi opiekuńczych, 63 domy dziecka, 7 internatów, 2 bursy, dom wczasowy, 6 domów młodzieży, 2 zakłady lecznicze, 5 prewentoriów) oraz opieki częściowej (163 przedszkola, 3 dziecińce, 53 świetlice, półinternat, 1085 punktów dożywiania, 121 kuchni dziecięcych). Realizowano również kolonie i półkolonie letnie, pomoc powodzianom, pomoc dla mieszkańców terenów przyczółkowych, osobom niezdolnym do pracy, akcję „przeciw żebraczą”, akcję pomocy zimowej.
Źródła: W Góra, Tradycje opieki i pomocy społecznej w Polsce, „Praca Socjalna” 1989, nr 2; I. Miernik, Centralny Komitet Opieki Społecznej 1945-1949. Powstanie i główne etapy działalności [w:] Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI w., red. M. Przeniosło, M. Przeniosło, Kielce 2010; I. Miernik, Deprywacja potrzeb materialnych Polaków a działalność Centralnego Komitetu Opieki Społecznej w latach 1944-1949 [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czach PRL-u (1944-1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007.
