Akcja socjalna

Akcja socjalna – zespół działań i urządzeń podejmowanych w okresie Polski Ludowej przez pracodawcę (bezpośrednio lub poprzez związki zawodowe) na rzecz pracowników (i ich rodzin). W pierwotnej postaci Akcja realizowana była w latach 1946-1950, została uruchomiona na podstawie zarządzenia Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 08.04.1946 w sprawie utworzenia wydziałów (referatów) socjalnych w centralnych zarządach przemysłu, zjednoczeniach i zakładach pracy. Od 1949 Akcja socjalna realizowana była również w administracji państwowej, samorządowej, spółdzielczości i innych sektorach gospodarki uspołecznionej. Działania miały charakter planowej, jednolitej i powszechnej akcji zaspokajania materialnych, kulturalnych i zdrowotnych potrzeb. Na akcję składały się: opieka nad matką i dzieckiem (żłobki dzienne, żłobki tygodniowe, żłobki sezonowe; poradnie zdrowia dla matki i dziecka; przedszkola; świetlice dziecięce, ogródki jordanowskie, dziecińce wiejskie; wczasy dla dzieci i młodzieży; prewentoria, domy turnusowe, wczasy lecznicze; akcje okolicznościowe), socjalna ochrona zdrowia (higiena osobista; pierwsza pomoc lekarska; sport i wychowanie fizyczne; wczasy pracownicze), socjalne zaopatrzenie materialne (zapomogi losowe; kasy pożyczkowo-oszczędnościowe; stołówki; ogródki działkowe), akcja kulturalno-oświatowa (działalność oświatowa; działalność kulturalno-artystyczna). Akcja socjalna ujmowana była w kategorii płacy uspołecznionej. Działania podejmowane w ramach Akcji socjalnej, z założenia, miały być realizowane przez instytucje powoływane w ramach poszczególnych zakładów ewentualnie instytucji międzyzakładowych, w szczególnych przypadkach zewnętrznych. Poszczególne działania zostały ujęte przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu w konkretne, standaryzowane formy opublikowane w ramach szczegółowych instrukcji. W 1948 resort powołał specjalny Fundusz Akcji Socjalnej (5% funduszu płac). W 1951 zreformowano Akcję socjalną przekazując środki do rozdziału między rady narodowe, związki zawodowe (m.in. w ramach Funduszu Wczasów Pracowniczych). Ujęte zostały w ramy zakładowych funduszów socjalnych. Kolejne większe zmiany w organizacji i nadzorze działalnością socjalną i bytową zakładów pracy nastąpiły w 1963, 1973, 1984. W 1994 wprowadzono nową regulację (znowelizowana w 2023) zgodnie, z którą do zakładowych obiektów socjalnych zaliczono: ośrodki wczasowe i kolonijne, domy wypoczynkowe, sanatoria, ogrody działkowe, żłobki, kluby dziecięce, przedszkola, obiekty sportowo-rekreacyjne i służące działalności kulturalnej. 2539

Źródła: S. Akoliński, Akcja socjalna. Organizacja i zakres działania, Łódź 1949; S. Czajka, J. Domański, Funkcja socjalna zakładu pracy, Warszawa 1988; P. Grata, Czas przełomu. Polska polityka społeczna w latach 1944-1950, Rzeszów 2018; K. Kąkol, Akcja socjalna w Polsce, Warszawa 1950; S. Papuziński, Rozwój akcji socjalnej w Polsce, „Praca i Opieka Społeczna” 1950, nr 3Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, Dz. U. 2023, poz. 998.