Domy dziecka po II wojnie światowej
Domy dziecka po II wojnie światowej – organizacja domów dziecka po 1945 była jednym z najważniejszych wyzwań z zakresu opieki społecznej w powojennej Polsce. W 1945 liczbę dzieci osamotnionych szacowano na 1,5 mln. Stanowiło to 22% ogółu dzieci w Polsce. Były to sieroty, półsieroty, dzieci opuszczone lub zagubione. 140 tys. stanowiły sieroty pozbawione jakichkolwiek krewnych. Takie dzieci trafiały bezpośrednio do domów dziecka. Z czasem domami dziecka w Polsce Ludowej nazwano wszystkie funkcjonujące w okresie przedwojennym sierocińce, przytułki oraz schroniska. Bardzo zła sytuacja dzieci i niewystarczająca ilość ośrodków opieki spowodowała natychmiastowe działanie państwa na rzecz ratowania najmłodszych. W 1944 Krajowa Rada Narodowa ogłosiła postulat, w którym nawoływano do objęcia opieką dzieci w zakresie rozwoju fizycznego, obejmując m. in. wyżywienie i warunki mieszkaniowe. W 1945 w Polsce znajdowało się ok. 400 domów dziecka. Najwięcej było ich w województwach: krakowskim (19%), rzeszowskim (19%) oraz warszawskim (17%). Średnia ilość rozmieszczona była w województwach: śląsko-dąbrowskim (8%), lubelskim (7%), kieleckim (7%), łódzkim (5%). Najmniej w województwach: poznańskim (4%), pomorskim (2%), okręgu mazurskim (3%), gdańskim (3%) i białostockim (2%). Domy organizowane były nie tylko przez państwo, ale także organizacje społeczne, fundacje, zgromadzenia zakonne, związki wyznaniowe oraz osoby prywatne. Placówki otrzymywały z reguły dotacje państwowe, choć ich poziom był zróżnicowany. Do roku 1955 wszystkie domy dziecka, oprócz prowadzonych przez Caritas (183), zostały upaństwowione. Od 1950 kontrolę nad domami dziecka Caritas sprawowało Zrzeszenie Katolików „Caritas”. Placówki podlegały statutowi państwowych domów dziecka. Celem państwowych domów dziecka, oprócz działań opiekuńczych miała być socjalistyczna indoktrynacja prowadząca do wychowania „nowego człowieka”. Podstawą wychowania stały się założenia metodologii pedagogiki marksistowskiej Antoniego Makarenki. Cechami charakterystycznymi były: świecki charakter ośrodka, jednolitość zespołowa, idea pracy dla społeczeństwa, kolektywność życia. Przeważała forma wychowania zespołowego, minimalizująca indywidualne podejście do drugiego człowieka i rozwijanie samodzielnego myślenia. W 1956 w Polsce było 427 państwowych domów dziecka. Przebywało w nich 36 168 dzieci, sieroty i półsieroty stanowiły 82% podopiecznych. W latach 1961-1972 wprowadzano w życie przepisy ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu dotyczącą rozwoju oświaty i wychowania mające na celu podporządkowanie głównych kierunków opieki systemowi socjalno-opiekuńczemu Polski Ludowej, wiążąc ją z całym systemem edukacji. W latach 70. liczba domów dziecka wynosiła od 374 do 381. Liczba ta spadła w 1980 do 342, w 1990 było ich już tylko 289.
Źródła: Brenk M., Wychowanie socjalistyczne w domach dziecka w pierwszych latach Polski Ludowej (1944-1953) [w:] Dziecko i dzieciństwo – wybrane konteksty badań, red. Nawrot-Borowska M., Zając D., Bydgoszcz 2017; Domańska J., Przemiany organizacyjne domów dziecka w latach 1945-1989, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2009, nr 3; Kołakowski A., Reorientacja celów wychowania dzieci osieroconych w Polsce po II wojnie światowej w świetle czasopiśmiennictwa pedagogicznego PRL, „Przegląd Pedagogiczny” 2012, nr 1
