Domy pomocy społecznej po 1989

Domy pomocy społecznej po 1989 – system instytucji opieki całodobowej (stacjonarnej) dla różnych grup społecznych cechujących się różnymi poziomami niesamodzielności. Wsparcie w formie instytucjonalnej (zamkniętej) ma jedną z najdłuższych historii w polityce społecznej. W warunkach polskich instytucje domów pomocy społecznej poprzedzały przytułki, domy opieki czy zakłady pomocy społecznej. Wraz z ustawą z dnia 29 listopada 1990 o pomocy społecznej wprowadzono podstawę prawną funkcjonowania tych jednostek (art. 20), zaś same zmiany w funkcjonowaniu domów pomocy społecznej rozpoczęły się w 1991, kiedy to ukazało się Rozporządzanie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 kwietnia 1991 r. w sprawie typów domów pomocy społecznej, zasad ich funkcjonowania, zasad ustalania opłat za pobyt w tych domach oraz sposobu i trybu pobierania odpłatności. Rozporządzenie wprowadzało podział na sześć typów domów pomocy społecznej: a. dla ludzi starych, b. osób umysłowo upośledzonych, c. osób bezdomnych, d. matek samotnych z nieletnimi dziećmi, e. inwalidów, f. osób przewlekle chorych. W następnych latach wielokrotnie modyfikowano przepisy w tym obszarze, m.in. rozporządzeniami z lat 1993, 1997, 2000, 2005 czy Rozporządzeniem Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 2023 zmieniającym rozporządzenie w sprawie domów pomocy społecznej. Równolegle do zmian organizacyjnych trwały prace nad ustandaryzowaniem usług, tj. norm funkcjonowania domów pomocy społecznej, jakościowo poprawiając warunki lokalowe, wymagania względem personelu oraz zasady funkcjonowania domów. W 2004 roku placówki te podzielono według następujących typów: domy dla osób w podeszłym wieku; osób przewlekle somatycznie chorych; osób przewlekle psychicznie chorych; dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie; dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie; osób niepełnosprawnych fizycznie oraz osób uzależnionych od alkoholu. Istota funkcjonowania domów pomocy społecznej została określona w przepisach Ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Po uzyskaniu zezwolenia odpowiedniego wojewody instytucje te mogą być prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego, Kościół Katolicki i inne kościoły, związki wyznaniowe oraz organizacje społeczne, fundacje i stowarzyszenia, inne osoby prawne lub też osoby fizyczne. W 1990 funkcjonowało 629 domów pomocy społecznej, w których przebywało niemal 77 000 osób. W 2000 było już 866 tego typu instytucji, ale z bardzo podobną liczbą mieszkańców co dekadę wcześniej. W 2010 funkcjonowało 809 domów pomocy społecznej, w których przebywało 76557 osób, zaś w 2023 zarejestrowano 820 tych placówek z 77 973 mieszkańcami. Od około 2020 instytucje te podlegają procesowi deinstytucjonalizacji, oznaczającemu m.in. otwieranie domów pomocy społecznej na usługi środowiskowe czy pobyt krótkoterminowy.

Źródła: Rocznik statystyczny 1990, Warszawa 1991; Rocznik statystyczny 2000, Warszawa 2001; Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 kwietnia 1991 r. w sprawie typów domów pomocy społecznej, zasad ich funkcjonowania, zasad ustalania opłat za pobyt w tych domach oraz sposobu i trybu pobierania odpłatności, Dz. U. 1991, nr 33, poz. 145; Sprawozdanie MRiPS-05 za 2010, Warszawa 2011; Sprawozdanie MRiPS-05 za 2023, Warszawa 2024; Ustawa dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz. U. 2024, poz. 1283; T. Zbyrad, Od instytucji totalnej ku demokratycznej? Domy pomocy społecznej w Polsce, Kraków 2014.