Grzegorzewska Maria
Grzegorzewska Maria – ur. 18.04.1887/1888 w Wołuczy pod Rawą Mazowiecką, zm. 7.05.1967 w Warszawie; pedagog, współtwórczyni pedagogiki specjalnej w Polsce, działaczka społeczna. Po ukończeniu kształcenia na pensji dla dziewcząt i w szkole prywatnej w Warszawie, w 1907 rozpoczęła roczny kurs przygotowawczy na studia. W tym czasie współpracowała m. in. z Marianem Falskim w ramach działalności oświatowej Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej. W 1909 podjęła studia przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, lecz ze względu na stan zdrowia przerwała edukację. W 1913 wyjechała do Brukseli na Międzynarodowy Fakultet Pedologiczny profesor Józefy Joteyko, gdzie studiowała do 1914. Podczas I wojny światowej kontynuowała naukę w Londynie, a także na Sorbonie, gdzie w 1916 uzyskała doktorat z filozofii/estetyki w zakresie analizy wrażeń estetycznych dzieci i młodzieży. Po wizycie w szpitalu specjalistycznym, jej zainteresowania zaczęły oscylować wokół opieki nad osobami upośledzonymi umysłowymi. W 1919powróciła do Polski, podjęła pracę w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zajmując się problematyką szkolnictwa specjalnego. W 1920 utworzyła półroczny Kurs Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. W latach 1921-1922 Kurs przekształcono w roczne Seminarium Pedagogiki Specjalnej, następnie w Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej. W latach 1922-1960 pełniła funkcję dyrektora Instytutu, jako głównego ośrodka kształcącego kadry pedagogiczne zajmujące się niepełnosprawnymi uczniami. W 1930 wraz z Władysławem Radwanem założyła dwuletni Państwowy Instytut Nauczycielski w Warszawie, którym kierowała do 1935. W 1932 zorganizowała Wakacyjny Kurs dla Nauczyciel Szkół Specjalnych. W 1938 wzięła aktywny udział w I Ogólnopolskim Kongresie Dziecka w Warszawie. W tym samym roku weszła w skład Wydziału Wykonawczego Międzynarodowego Towarzystwa Pedagogiki Leczniczej. Podczas II wojny światowej pracowała jako nauczycielka w warszawskiej szkole specjalnej przy ul. Tarczyńskiej, prowadziła działalność konspiracyjną, tajne kształcenie nauczycieli oraz uczestniczyła w ratowaniu Żydów. W czasie powstania warszawskiego należała do patrolu sanitarnego na Ochocie. Po zakończeniu działań wojennych uczestniczyła w odbudowie Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej, podjęła również wydawanie „Ruchu Pedagogicznego”, którym kierowała do 1948. W latach 1958-1960 kierowała pierwszą w Polsce Katedrą Pedagogiki Specjalnej na Uniwersytecie Warszawskim.
Źródła: Maria Grzegorzewska. Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, red. E. Żabczyńska, Warszawa 1985; A. Stankowski, Grzegorzewska Maria [w:] Słownik pedagogów polskich, Katowice 1988; E. Tomasik, Maria Grzegorzewska – człowiek i dzieło, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2009, nr 1-2; F. Tutkajowa, Maria Grzegorzewska – twórca i organizator społecznego ruchu pedagogów specjalnych w ZNP [w:] Setna rocznica urodzin Marii Grzegorzewskiej. Materiały z sesji naukowej, red. M. Ruka, Warszawa 1989.
